Náð sé með yður og friður frá Guði föður og Drottni vorum Jesú Kristi.
„Þú heimsins ljós, Guðs ljómi skær,
ó, lýs þú, Kristur, fjær og nær,
leið alla týnda til þín heim
og tak í náð á móti þeim.“ (Sigurbjörn Einarsson. Sb. 608.)
Kæri söfnuður.
Nú eru þau komin þessi árlegu fyrri vegamót dags og nætur þegar dagsbirtan fer að dofna þótt við merkjum það varla. Það var í morgun klukkan 8.24.26 í glaða sólskini.
Við reynum að halda í birtuna eins lengi og við kunnum og getum, - bæði í sköpunarverkinu sjálfu og í okkur sjálfum. Þó að við höfum hvorki ítök né vald í náttúunni getum við dvalið í ljósinu sem leikur um okkur úti og inni , í sól og regni, logni og vindum. En fyrst og fremst tökum við ljósið inn til okkar- alla leið inn í sálina, bæði ljós Guðs sólar, yl og birtu og einnig ljós heimsins Jesú Krist.
Síðari vegamótin, þrem dögum fyrir jól, þegar nóttin sem byrjaði að vaxa í morgun mun aftur minnka. Dagsbirtan fer að vaxa og birtutíminn að lengjast aftur meir og meir en myrkrið að kveðja.
Þessi vegamót hafa öfug áhrif miðað við þau fyrri að því leyti að þá höldum við ekki i það sem er að kveðja heldur í ljósið sem er að koma. Það er af því að við erum börn ljóssins. Eða hvað?.
Tilhneygingin til að halda fast í annað hvort ljósið eða myrkrið er ekki alltaf undir okkar eigin stjórn og vilja heldur getur hún orðið sjálfráð og einráð.
Tvær dæmisögur Jesú fylgja þessum sunnudegi á kirkjuárinu. Það er dæmisagan um týnda soninn sem var lesin hér áðan og dæmisagan um týnda sauðinn. Þessar tvær sögur sem í grunninn virðast mjög líkar eru einmit mjög ólíkar og þess vegna þurfum við að hafa þær báðar í huga.
Guðspjallið um týnda soninn, fjallar ekki aðeins um það þegar afkomendur vilja fá arfinn greiddan út til að eyða honum í eigin lystisemdir og vitleysu og standa svo uppi tómhent vegna eigin ábyrgðarleysis, heldur fjallar það líka um það að hverfa frá hinu viðtekna, fasta og örugga, og leita ókunnra leiða og slóða.
Hið fyrra er óhætt að telja vanhugsaða og heimskulega ráðstöfun en hið síðara er það ekki þó að einnig sú leið gæti endað í ófæru.
En guðspjallsfrásögnin fjallar auðvitað ekki síst um þá mannlegu reynslu að geta dag nokkurn komið að takmörkum og mærum og vegamótum þar sem er að þvi er virðist ókleifur múr. Þar er enginn vegvísir, heldur blasir einungis við uppgjöf, nema eins og fyrir kraftaverk opnist smuga í múrinn, eða leiðin til baka.
Það skiptir máli að taka eftir því að týndi sonurinn sem var kominn á enda sinnar vegferðar, gat sagt við sjálfan sig: Ég hef klúðrað öllu, brugðist skyldum og þannig fyrirgert mínum réttindum gagnvart öllum. En þá leitaði hann ekki lausna hjá öðrum, eða kenndi öðrum um, heldur leitaði lausna í sjálfum sér og fann þær þar. Hann æfði sig að segja í auðmýkt: Faðir. Ég er ekki verður þess að heita sonur þinn, en má ég teljast til starfsmanna þinna og vinna þannig fyrir mér?
Dæmisögur Jesú eru eins og dæmisögur Esóps eða sögur HC Andersen, að því leyti að þær eru í senn auðveldar og auðskiljanlegar til lestrar en um leið eru þær djúpar og margræðar og jafnvel torræðar.
Guðspjallið um týnda soninn er sannarlega dæmisaga sem virðist auðveld til skilnings. Hún fjallar um hinn kærleiksríka föður sem fagnar heimkomu týnda sonarins. Skilaboð Jesú í dæmisögunni fjalla því fyrst og fremst um Guð, um hinn kærleiksríka og miskunnsama Guð föður, því að faðirinn í sögunni er birtingarmynd hans og líking hans.
Engu að síður skilur dæmisagan eftir margar spurningar, ekki bara þær spurningar sem hún svarar ekki sjálf heldur nýjar spurningar sem hún vekur og svarar ekki, enda fær enginn svar við spurningu sem aldrei er borin upp.
Oft er ekki lesið lengra í guðspjallinu en þangað þar sem týndi sonurinn kemur heim og alveg sleppt að lesa um eldri soninn og hans viðbrögð. Þó að þar sé dregin upp mynd af föðurnum sem dregur mjög úr fögnuðinn yfir hinum týnda, þá er þetta nú samt hluti af þessari dæmisögu Jesú sem við hljótum að hafa átt að glíma við jafnt og fyrri hlutann.
Þess vegna vakna spurningar eins og þessar:
Hversvegna fór yngri sonurinn að heiman og týndi sjálfum sér.
Hversvegna var eldri sonurinn svona miður sín þegar sá yngri kom aftur.
Hvað felst í skýringum föðurins gagnvart spurningum eldra sonarins á því hversvegna hann hafði aldrei haldið fagnaðarhátíð fyrir hann
sem alltaf var heima og gerði allt sem þurfti óumbeðið af því að hann vissi hvar þörfin lá.
Guðspjallið um týnda soninn er stundum kallað guðspjallið um hinn góða og elskandi föður sem týnir ekki börnum sínum þó að þau týni honum. En það er of mikil einföldun.
Spurningin er þessi: Að hversu miklu leyti er hægt að heimfæra þessa dæmisögu sem fjallar um Guð almáttugan og börn hans sem sum gleyma honum en önnur ekki, yfir á aðstæður okkar, venjulegs fólks í umgengi okkar hvert við annað. Ef við færðum söguna yfir til okkar eigin samtíðar og hugsuöum ekki bara um Guð sem föður heldur um sérhvern föður og með sama hætti um sérhverja móður.Hvað gæti þá komið í ljós?
Ef við gerum þetta þá horfum við með skilningi á bróðurinn sem aldrei týndist því að hann fór ekki neitt og var alltaf heima. En þá gætum við séð ekki bara hinn elskandi föður, heldur hinn skilningslausa föður sem undar sig yfir því að eldri bróðirinn geti ekki fagnað yfir heimkomu yngra bróðurins sem var týndur, af því að, eins og hann segir : „Barnið mitt, þú ert alltaf hjá mér og allt mitt er þitt.“ Það er eiginlega ómögulegt að sjá ekki þann vinkil þegar dæmisaga Jesú í guðspjallinu er skoðuð, því að guðspjallamönnunum er umhugað um að allt sem þeir hafa eftir Jesú hafi skýra merkingu og afdráttarlaus skilaboð. Samtal þeirra feðganna sem guðspjallið greinir frá setur fram þessa spurningu:
Höfðu þeir, faðirinn og eldri sonurinn ekki bara fyrir löngu týnt hvor af öðrum í sinu kyrrstöðu sambandi.Og hvað gætum við lært af því?
Um leið og þetta væri ábending um muninn á þeim sem týna föðurnum og sínu raunverulega heimkynni og á þeim sem standa stöðugir og týna engu, sýnir það okkur að það er líka hægt að týna sjálfum sér án þess að fara nokkuð og að faðirinn getur líka týnt þeim sem fara hvergi.
Við rifjum upp:
Maður nokkur á tvo syni, sá eldri annast búskapinn og umsvifin á bænum en sá yngri vill fara út í heim og lifa lífi sínu frjáls og óháður og fær þess vegna fyrirfram greiddan arf.
En eins og oft vill verða þegar gildur sjóður er í vösum án þess að hans hafi verið aflað með vinnu og framtakssemi ,gengur hann fljótt til þurðar eins og dæmisagan greinir frá. Það var ekki fyrr en sonurinn var búinn að missa allt og var svo svangur að hann farinn að langa til að éta drafið með svínunum að hann áttaði sig. Það sem honum hefði þótt óhugsandi fram að því, nefnilega að koma aftur heim eins og bettlari varð þar með eina lífsvon hans.
Og hann fór heim í þeim tilgangi að verða óþekktur daglaunamaður í vinnu hjá föður sínum. Hann hafði lært auðmýkt og iðrun. En það sem hann grunaði alls ekki var að faðir hans kæmi hlaupandi á móti honum og fagnaði honum. Allt var gleymt, allt var fyrirgefið.
Auðvitað hefur þessi dæmisaga margar merkingar og marga vinkla eins og allar dæmisögur, eins og til dæmis viðbrögð eldri sonarins vitna um og þess vegna verðum við að einfalda málið í staðinn fyrir að flækja það. Við skulum dvelja fyrst og fremst við eitt: við fyrirgefninguna: Við elskandi föður sem hleypur á móti syninum sem hafði verið týndur en var nú fundinn. Af því að hann hafði fundið sjálfan sig.
Eins og fyrr var nefnd kallast þessi dæmisaga Jesú á við dæmisögu hans um hirðinn sem fer út að leita að týndu lambi og gefst ekki upp heldur leitar þangað til hann finnur það.
En það fór aldrei neinn að leita að týnda syninum. Það var af þvi að hann hafði brotið allar brýr að baki sér og týnt sjálfum sér.
Hversu margir týndir synir og dætur eru ekki einmitt týnd af sömu ástæðu?
Niðurstaða beggja dæmisaganna er hin sama. Það er gleðin yfir því að hið týnda er fundið.
Báðar sögurnar eru svipmyndir mannlegs lífs. En þær segja ekki sögur um fólk,heldur fyrst og fremst söguna um Guð. Og þó er það einmitt fólk eins og við sem á í hlut. Fólk sem er týnt eða fundið, eða bæði og.
Þetta er frásaga um Guð sem fer og leitar að þeim sem er týndur –
Um Guð sem fagnar þeim sem týndi sjálfum sér, finnur sig og snýr heim. Þetta eru sögur um Guð sem hefst að og Guð sem bíður.
Hvenær Guð hefst að og hvenær hann bíður getur enginn vitað nema Guð sjálfur og enginn nema Guð veit hvers vegna. En alveg eins og aðrar dæmisögur sem birta Guð og vilja hans og erindi, birtir einnig þessi vilja Guðs með okkur. Guð vill að við séum óþreytandi að leita og þolinmóð og elskurík að bíða.
Við sem eigum uppkomin börn gætum þekkt þetta. Við þekkjum þá spennu sem myndast milli þess að vilja fara út og leita og þora að vera heima og bíða. Vegna þess að sá sem er týndur er ekki í raun týndur fyrr en hann er týndur sjálfum sér og verður ekki fundinn fyrr en þá og gerir sér grein fyrir því að hann er týndur. Og vel að merkja þetta snýst að sjálfsögðu um alla, unga sem aldna. Og ennfremur, við höfum lang oftast beðið eftir þeim sem alls ekki hafði týnst.
Eitt af því mikilvægasta sem við getum eða gátum kennt börnunum okkar er að rata heim. Í því felst tvennt. Við höfum sannarlega það hlutverk að kenna börnunum okkar að rata heim, en þá þarf „heim“ að vera staður sem mann langar að rata til.
Guðspjallið um týnda soninn eins og guðspjallið um týnda sauðinn er vitnisburður um miskunnsemi Guðs og manna, en fyrst og fremst vitnisburður um fyrirgefninguna. En um leið vitnisburður um það hversu erfitt það getur reynst að fyrirgefa eins og við sjáum í viðbrögðum bróðurins.
Ekkert erindi Guðs við okkur er stærra en að kenna okkur að mæla orð fyrirgefningarinnar hvert til annars og lifa í henni. Krossmark fyrirgefningarinnar er Jesús Kristur.
Hver getur fundið hinn týnda son? Sá eða sú sem á kraft fyrirgefningarinnar sem í kærleikanum leysir úr læðingi hið týnda í hinum týnda. Þá finnst hann.
Og hvernig tengist þetta sumarsólstöðum:?
Jesús talaði um sitt erindi og okkar hlutverk og sagði:
„Skamma stund er ljósið enn á meðal yðar. Gangið meðan þið hafið ljósið svo að myrkrið hremmi ykkur ekki. Sá sem gengur í myrkri veit ekki hvert hann fer. Trúið á ljósið meðan þiðr hafið ljósið svo að þið verðið börn ljóssins. (Jóh. 12. 35-36)
„Þú heimsins ljós, Guðs ljómi skær,
ó, lýs þú, Kristur, fjær og nær,
leið alla týnda til þín heim
og tak í náð á móti þeim.“
Amen
Akraneskirkja 21.júní 2026