Predikun 19.júní Þjóðbúningamessa á kvenréttindadegi í Knarrarneskirkju

Náð sé með yður og friður frá Guði föður og Drottni vorum Jesú Kristi. Amen.

Ó, hvað þú, Guð, ert góður,
þín gæska' og miskunn aldrei dvín.
Frá lífi minnar móður
var mér æ nálæg aðstoð þín.
Mig ávallt annast hefur
og allt mitt blessað ráð
og mér allt gott æ gefur,
ó, Guð, þín föðurnáð.
Það mér úr minni' ei líði
svo mikli' eg nafnið þitt
og þér af hjarta hlýði,
þú hjartans athvarf mitt.  ( Páll Jónsson. Sb 460)

Kæri söfnuður. Til hamingju með kvenréttindadaginn.  Við höfum einkum tvö stef úr Biblíunni til umhugsunar á  þessum 19.júní . Kvenréttindadagurinn er  ekki beinlínis einn af hátíðisdögum kirkjunnar, en það er 17.júní ekki heldur,  en þó þykir enn – sem betur fer tilhlýðilegt  að helga hann með guðsþjónustu vegna þess að hann  varðar alla í þessu landi og þar með líka kirkjufólkið. Hið sama gildir um 19.júní.
Þessi tvö stef sem við hugleiðum eru  guðspjallið  sem við höfum heyrt og fjallar um samtal Jesú við konuna við brunninn - sem varðar sannarlega kvenréttindi - og  líking Jesú um skartklæði Salomós konungs og liljur vallarins sem varðar bæði þjóðbúninga og helgiklæði kirkjunnar. Um það vitnar fallega stólan frá kristnu fólki í Norður Írak sem nú hefur verið tekin formlega í notkun og helguð með bæn og ritningarorðum sem helgur skrúði í eigu Knarrarneskirkju.

En fyrst megum við þakka fyrir að í dag er boðað til messu þar sem allir sem það geta og vilja mæta í þjóðbúningum.  Um leið  megum við fagna hinum stóra degi 19.júní sem því miður er enn jafn nauðsynlegur og hann var í upphafi. Þó að stjórnarskrárbreytingin um kosningarétt og kjörgengi kvenna, reyndar aðeins þeirra sem voru fertugar eða eldri, hafi verið staðfest með undirritun konungsins árið 1915 er alveg ljóst að enn er margs að gæta og berjast  fyrir.
Að minnast dagsins með þjóðbúningum rétt eins og 17.júní er ekki bara falleg hefð, heldur ræktarsemi við þetta land og þessa þjóð sem landið byggir. Þjóðbúningar hljóta alltaf að vera tákn um ákveðinn veruleika og ákveðið bakland.

Þess vegna er ástæða til þess í ljósi aðstæðna og umræðunnar bæði hér heima hjá okkur í þessu landi og einnig með öðrum þjóðum, að nefna þær tilraunir sem við væntanlega þekkjum, til að samsama allt sem með einhverjum hætti minnir á þjóð, í orði eða á borði, við einhverskonar neikvæða þjóðrækni þeirra sem vilja einangrast inn á við og gera alla sem koma utanfrá að óvinum. Hér þarf augljóslega að ganga varlega um og fara ekki framúr sér aðgæslulaust til að bregðast við þrýstingi sem hefur ekki endilega gæfulegan grundvöll. Nú er til dæmis búið að breyta nafni Þjóðræknisfélags Íslendinga sem þó hafði fyrst og fremst það verkefni að styðja samskipti við fólk af íslenskum uppruna í Vesturheimi.  Þess verður einnig vart í vaxandi mæli að heitið þjóðhátíðardagur sé lagt til hliðar þegar  fjallað er um 17.júní. Vandamálið sem á að forðast er hinsvegar miklu víðtækara en hugtakið þjóð eða þjóðrækni og tengist því ekkert endilega.
Ein  mynd þess er er þegar fjölskyldur amast við tengdabörnum sem eru annað hvort úr óæskilegum fjölskyldum  að þeirra mati eða einhverju öðru, jafnvel úr öðrum sveitarfélögum, eins og dæmi sanna og alls ekki endilega úr framandi  löndum, menningarheimum eða trúfélögum.
Í þessu samhengi eru einmitt þjóðbúningar tæki (ef það má orða það svo) til þess að rjúfa slíka múra og andmæla þess háttar viðhorfum. Þjóðrækni er dyggð en ekki löstur. Af því að hún  er leið til að varðveita þau gildi sem halda fólki saman í einni heild. Kristin trú  er einmitt meðal þeirra gilda af því að hún getur skapað  opið, jákvætt og gestrisið  samfélag sem þekkir skyldur sínar jafnt inná við sem útávið.  En ef þjóðrækni  er notuð  sem vettvangur eða grundvöllur til dæmis til að ala á óvild í garð útlendinga og yfirleitt þeirra sem eru af erlandum uppruna  þá er það misnotkun á hugtakinu.  Til þess að við getum gefið af okkur til gesta og gangandi og tekið á móti þeim með gestrisni og af virðingu þurfum við að vita hver við erum og hver  þau gildi eru sem við viljum miðla öðrum og höfum tekið í arf. Eitt af því og kannski það mikilvægasta er tungumálið og sú menning sem því tengist og grundvallast á.
Þessi gildi öll eru líka styrkur í baráttunni gegn þeim sem vilja ráða yfir öðrum, einstaklingum eða þjóðum eða löndum með valdi sem þeir hafa tekið sér en eiga ekki. Öflugasta tækið sem þeir nota  til þess er að brjóta og eyðileggja menningarverðmæti:   Að brjóta á bak aftur sjálfsvitundina og sjálfsvirðinguna og siðferðisstyrkinn.
Af hverju skyldu annars ISIS liðar hafa brotið niður kirkjur og jafnvel moskur þegar þeir náðu um stund  yfirráðum í Norður Irak eins og í Mosul sem eitt sinn hét Ninive og Biblían segir frá og við höfum hér í dag verið minnt á með því að fá í hendur þessa fögru stólu, táknið um ok Krists sem hann leggur okkur á herðar sem fylgjum honum; Ok hans sem sannarlega getur verið þungt  eigin kröftum en er alltaf indælt og létt þegar hann ber það með okkur.

„Drottinn  þeir hafa brotið niður ölturu þín, og drepið spámenn þína,“ sagði Elía spámaður við Guð, þegar hann flúði út í eyðimörkina til að deyja, en upplifði á fjallinu eina fegurstu birtingarmynd Guðs.

Það er ástæða til að staldra við á þessum tímum óöryggis og upplausnar og dvelja við hin góðu gömlu, traustu gildi.

„Ísland, Ísland! Eg vil syngja
um þín gömlu, traustu fjöll,
þína hýru heiðardali, 
hamraskjól og vatnaföll;
þína fögru fjarðarboga,
frjálsa blæ og álftasöng,
vorljós þitt og vetrarloga, 
vallarilm og birkigöng.“

Svona orti Unnur Benediktsdóttir Bjarklind, Hulda skáldkona, sem átti svo fallegan möttul, grænan eins og gróður jarðar.

„Hyggið að liljum vallarins“, segir Jesús   „ hversu þær vaxa. Hvorki vinna þær né spinna.  En ég segi yður: Jafnvel Salómon í allri sinni dýrð var ekki svo búinn sem ein þeirra.  Fyrst Guð skrýðir svo gras vallarins sem í dag stendur en á morgun verður í ofn kastað, skyldi hann þá ekki miklu fremur klæða yður, þér trúlítil!“

Liljur vallarins eða „krina tou agrou“, eins og skrifað er á frummáli NT er reyndar miklu meira en bara liljur, heldur allt hið fagra blómaskrúð jarðar í litum og formum eins og sjá má á fegurstu  íslenskum þjóðbúningum.

En sá Guð sem fegurð jarðar skóp, mælti einnig fyrir um skartklæði þeirra sem þjónuðu honum í helgiþjónustu trúarinnar hjá hinum fornu Hebreum.
Í  annarri Mósebók eru nákvæm fyrirmæli  um efnisval og útsaum á þeim klæðum. Og það var einmitt í samræmi við þau fyrirmæli sem Salómon var klæddur og Jesús vísar til og ber saman við liljur vallarins, og sömu fyrirmæli eru einnig hinn forni grundvöllur skrúða helgiþjónustunnar, bæði þjónustunnar sjálfrar og kirkjuna þar sem þjónustan fer fram.

Varla leikur  vafi á  að hinar biblíulegu frásagnir bæði varðandi blómstur jarðar og búninga mannanna hafa skilað sér inn í gerð skartklæða kynslóðanna og einnig islenskra þjóðbúninga sem íslenskar konur hafa gert og gera enn.

Kirkjuganga í þjóðbúningum sem  á samsvörun við  kvenréttindabaráttu tengist guðspjalli dagsins og áherslum í vitnisburði Jesú Krists og postula hans   tengist hvoru tveggja í ríkum mæli.

Guðspjallið er tekið úr langri frásögn Jóhannesar guðspjallamanns um það þegar Jesús hitti samversku konuna við Jakobsbrunninn hjá Síkar í Samaríu.

Jesús situr við brunninn. Samversk kona kemur að sækja vatn. Jesús biður hana að gefa sér vatn. Hún segir: „Hverju sætir að þú sem ert gyðingur, biður mig, samverska konu að gefa þér að drekka.“ Og innan sviga í guðspjallinu er það skýrt út fyrir þeim sem lesa  að gyðingar hafi litið niður á samverjana og að þeir hafi forðast allt samneyti við þá. Og það veit konan. Þess vegna er þessi bón Jesú í  því samhengi í hæsta máta óvenjuleg.

Jesús svaraði henni: „Ef þú þekktir gjöf Guðs og vissir hver sá er sem segir við þig: Gef mér að drekka, þá mundir þú biðja hann og hann gæfi þér lifandi vatn.“
Konan segir við hann: „Herra, þú hefur enga skjólu að ausa með og brunnurinn er djúpur. Hvaðan hefur þú þetta lifandi vatn?  Ertu meiri en Jakob forfaðir okkar sem gaf okkur brunninn og drakk sjálfur úr honum og synir hans og fénaður?“
Jesús svaraði: „Hvern sem drekkur af þessu vatni mun aftur þyrsta en hvern sem drekkur af vatninu er ég gef honum mun aldrei þyrsta að eilífu. Því vatnið, sem ég gef honum, verður í honum að lind sem streymir fram til eilífs lífs.“ Þá segir konan við hann: „Drottinn, gef mér þetta vatn svo að mig þyrsti ekki og ég þurfi ekki að fara hingað að ausa.“

Hvað merkir þetta?  Í fyrsta lagi merkir þetta samtal að í andstöðu við ríkjandi hefðir í afstöðu sinni til kvenna, setur Jesús konuna við brunninn jafnfætis körlum sem viðræðufélaga. Allt í boðun hans og framkomu undirstrikar það og postularnir gerðu það líka í sinni boðun eins og rakið verður hér á eftir.
En hið fyrsta er þetta:

Jesús er sonur Guðs og sonur Maríu. Í senn bundin sínu fólki og hefðum þeirra og kenningu - og óbundin öllu nema því að vera sonur Guðs.

Guð hefur skapað hið fullkomna jafnrétti, karla og kvenna, þjóða og kynstofna. Samverjar jafnt og gyðingar eru börn Guðs.  Brunnurinn sem kenndur er við Jakob er eldri en skipting fólksins í samverja og gyðinga. Reyndar líka miklu eldri en skipting fólksins í gyðinga, múslima og kristna sem í heild eru afkomendur Abrahams í trúarlegu tilliti.
Jesús undirstrikar að  hin sögulega aðgreining gildir ekki hjá honum því að hann er Guð sem talar hinn guðlega boðskap. Hið lifandi vatn sem hann gefur er eining, sátt og friður og þekking á Guðs vilja og Guðs nærveru og er gefin hverjum þeim sem trúir. Um það vitnar meða annars vatn skírnarinnar.
Konan sem trúsystkin Jesú að gyðingdómi til og var útskúfað af þeim -  er í augum og kenningu Jesú jöfn þeim. Að sjálfsögðu.Því að síðar í samtalinu segir Jesús við konuna :
„En sú stund kemur, já, hún er nú komin, er hinir sönnu tilbiðjendur munu tilbiðja föðurinn í anda og sannleika. Faðirinn leitar slíkra tilbiðjenda.  Guð er andi og þeir sem tilbiðja hann eiga að tilbiðja í anda og sannleika.“
Konan segir við hann: „Ég veit að Messías kemur – það er Kristur. Þegar hann kemur mun hann kunngjöra okkur allt.“ Jesús segir við hana: „Ég er hann, ég sem við þig tala.“

Í því augnabliki var hið ókomna og fullkomna þegar komið. „Ég veit að hann kemur“ segir konan.  „Hann er kominn“ segir Jesús.

Góð systkin. Kristið fólk á jörðu hefur í tvöþúsund ár átt í erfiðleikum með að tileinka sér boðskap Jesú Krist gagnvart hinum útskúfuðu og gagnvart konum. Lærisveinarnir voru engin undantekning enda bundnir í báða skó af viðhorfum þess tíma. En Jesús breytti þeim viðhorfum  og braut upp hefðina.
Hvernig í ósköpunum getur stað á því að kynslóð eftir kynslóð þeirra sem taka trú á Jesú Krist, heita því að fylgja honum og kjósa hann sem leiðtoga, standa  sig ekki betur en dæmin sanna í þessu efni.?  Samt er þetta lykiláhersla í boðun postulanna og Nýja testamentisins í heild.

Það er orðað svona í Galatabréfinu.(3.26) „Með því að trúa á Krist Jesú eruð þið öll Guðs börn. Þið öll, sem eruð skírð til samfélags við Krist, hafið íklæðst Kristi. Hér er hvorki Gyðingur  né annarrar þjóðar maður, þræll né frjálsmaður,  karl né kona.
Þið eruð öll eitt í Kristi Jesú.“
Það er óvenjulegt umhugsunarefni að orða tengslin á milli Jesú Krists og þeirra sem trúa á hann þannig að íklæðast honum. Jesús er því í trúarlegu tilliti eins og skjól, vernd, skart og persónueinkenni, eins og fatnaður sem við klæðumst.

Með augum trúarinnar eru fegurstu skartklæði okkar allra og allra systkina okkar hvarvetna í heiminum  að hafa íklæðst Kristi og fylgja honum þannig að við getum reynst hvert öðru eins og hann hefur hvatt okkur til að gera og vera hverjum sem þarf þjónn og þerna Krists. Að vera íklæddur Kristi er að fólkið sjái í þjónustu okkar, þjónustu Krists.
Fegurra skart getur enginn borið.

Dýrð sé Guði, föður og syni og heilögum Anda, svo sem var í upphafi er enn og verða mun um aldir alda, Amen.

Predikun á sólstöðum 2026

Náð sé með yður og friður frá Guði föður og Drottni vorum Jesú Kristi.

„Þú heimsins ljós, Guðs ljómi skær,
ó, lýs þú, Kristur, fjær og nær,
leið alla týnda til þín heim
og tak í náð á móti þeim.“ (Sigurbjörn Einarsson. Sb. 608.)

Kæri söfnuður.

Nú eru þau komin þessi árlegu fyrri vegamót dags og nætur þegar dagsbirtan fer að dofna þótt við merkjum það varla. Það var í morgun klukkan 8.24.26 í glaða sólskini.

Við reynum að halda í birtuna eins lengi og við kunnum og getum, - bæði í sköpunarverkinu sjálfu og í okkur sjálfum. Þó að við höfum hvorki ítök né vald í náttúunni getum við dvalið í ljósinu sem leikur um okkur úti og inni , í sól og regni, logni og vindum. En fyrst og fremst tökum við ljósið inn til okkar- alla leið inn í sálina, bæði ljós Guðs sólar, yl og birtu og einnig ljós heimsins Jesú Krist.

Síðari vegamótin, þrem dögum fyrir jól, þegar nóttin sem byrjaði að vaxa í morgun mun aftur minnka. Dagsbirtan fer að vaxa og birtutíminn að lengjast aftur meir og meir en myrkrið að kveðja.

Þessi vegamót hafa öfug áhrif miðað við þau fyrri að því leyti að þá höldum við ekki i það sem er að kveðja heldur í ljósið sem er að koma. Það er af því að við erum börn ljóssins. Eða hvað?.

Tilhneygingin til að halda fast í annað hvort ljósið eða myrkrið er ekki alltaf undir okkar eigin stjórn og vilja heldur getur hún orðið sjálfráð og einráð.

Tvær dæmisögur Jesú fylgja þessum sunnudegi á kirkjuárinu. Það er dæmisagan um týnda soninn sem var lesin hér áðan og dæmisagan um týnda sauðinn. Þessar tvær sögur sem í grunninn virðast mjög líkar eru einmit mjög ólíkar og þess vegna þurfum við að hafa þær báðar í huga.

Guðspjallið um týnda soninn, fjallar ekki aðeins um það þegar afkomendur vilja fá arfinn greiddan út til að eyða honum í eigin lystisemdir og vitleysu og standa svo uppi tómhent vegna eigin ábyrgðarleysis, heldur fjallar það líka um það að hverfa frá hinu viðtekna, fasta og örugga, og leita ókunnra leiða og slóða.

Hið fyrra er óhætt að telja vanhugsaða og heimskulega ráðstöfun en hið síðara er það ekki þó að einnig sú leið gæti endað í ófæru.

En guðspjallsfrásögnin fjallar auðvitað ekki síst um þá mannlegu reynslu að geta dag nokkurn komið að takmörkum og mærum og vegamótum þar sem er að þvi er virðist ókleifur múr. Þar er enginn vegvísir, heldur blasir einungis við uppgjöf, nema eins og fyrir kraftaverk opnist smuga í múrinn, eða leiðin til baka.

Það skiptir máli að taka eftir því að týndi sonurinn sem var kominn á enda sinnar vegferðar, gat sagt við sjálfan sig: Ég hef klúðrað öllu, brugðist skyldum og þannig fyrirgert mínum réttindum gagnvart öllum. En þá leitaði hann ekki lausna hjá öðrum, eða kenndi öðrum um, heldur leitaði lausna í sjálfum sér og fann þær þar. Hann æfði sig að segja í auðmýkt: Faðir. Ég er ekki verður þess að heita sonur þinn, en má ég teljast til starfsmanna þinna og vinna þannig fyrir mér?

Dæmisögur Jesú eru eins og dæmisögur Esóps eða sögur HC Andersen, að því leyti að þær eru í senn auðveldar og auðskiljanlegar til lestrar en um leið eru þær djúpar og margræðar og jafnvel torræðar.

Guðspjallið um týnda soninn er sannarlega dæmisaga sem virðist auðveld til skilnings. Hún fjallar um hinn kærleiksríka föður sem fagnar heimkomu týnda sonarins. Skilaboð Jesú í dæmisögunni fjalla því fyrst og fremst um Guð, um hinn kærleiksríka og miskunnsama Guð föður, því að faðirinn í sögunni er birtingarmynd hans og líking hans.

Engu að síður skilur dæmisagan eftir margar spurningar, ekki bara þær spurningar sem hún svarar ekki sjálf heldur nýjar spurningar sem hún vekur og svarar ekki, enda fær enginn svar við spurningu sem aldrei er borin upp.

Oft er ekki lesið lengra í guðspjallinu en þangað þar sem týndi sonurinn kemur heim og alveg sleppt að lesa um eldri soninn og hans viðbrögð. Þó að þar sé dregin upp mynd af föðurnum sem dregur mjög úr fögnuðinn yfir hinum týnda, þá er þetta nú samt hluti af þessari dæmisögu Jesú sem við hljótum að hafa átt að glíma við jafnt og fyrri hlutann.

Þess vegna vakna spurningar eins og þessar:

Hversvegna fór yngri sonurinn að heiman og týndi sjálfum sér.

Hversvegna var eldri sonurinn svona miður sín þegar sá yngri kom aftur.

Hvað felst í skýringum föðurins gagnvart spurningum eldra sonarins á því hversvegna hann hafði aldrei haldið fagnaðarhátíð fyrir hann

sem alltaf var heima og gerði allt sem þurfti óumbeðið af því að hann vissi hvar þörfin lá.

Guðspjallið um týnda soninn er stundum kallað guðspjallið um hinn góða og elskandi föður sem týnir ekki börnum sínum þó að þau týni honum. En það er of mikil einföldun.

Spurningin er þessi: Að hversu miklu leyti er hægt að heimfæra þessa dæmisögu sem fjallar um Guð almáttugan og börn hans sem sum gleyma honum en önnur ekki, yfir á aðstæður okkar, venjulegs fólks í umgengi okkar hvert við annað. Ef við færðum söguna yfir til okkar eigin samtíðar og hugsuöum ekki bara um Guð sem föður heldur um sérhvern föður og með sama hætti um sérhverja móður.Hvað gæti þá komið í ljós?

Ef við gerum þetta þá horfum við með skilningi á bróðurinn sem aldrei týndist því að hann fór ekki neitt og var alltaf heima. En þá gætum við séð ekki bara hinn elskandi föður, heldur hinn skilningslausa föður sem undar sig yfir því að eldri bróðirinn geti ekki fagnað yfir heimkomu yngra bróðurins sem var týndur, af því að, eins og hann segir : „Barnið mitt, þú ert alltaf hjá mér og allt mitt er þitt.“ Það er eiginlega ómögulegt að sjá ekki þann vinkil þegar dæmisaga Jesú í guðspjallinu er skoðuð, því að guðspjallamönnunum er umhugað um að allt sem þeir hafa eftir Jesú hafi skýra merkingu og afdráttarlaus skilaboð. Samtal þeirra feðganna sem guðspjallið greinir frá setur fram þessa spurningu:

Höfðu þeir, faðirinn og eldri sonurinn ekki bara fyrir löngu týnt hvor af öðrum í sinu kyrrstöðu sambandi.Og hvað gætum við lært af því?

Um leið og þetta væri ábending um muninn á þeim sem týna föðurnum og sínu raunverulega heimkynni og á þeim sem standa stöðugir og týna engu, sýnir það okkur að það er líka hægt að týna sjálfum sér án þess að fara nokkuð og að faðirinn getur líka týnt þeim sem fara hvergi.

Við rifjum upp:

Maður nokkur á tvo syni, sá eldri annast búskapinn og umsvifin á bænum en sá yngri vill fara út í heim og lifa lífi sínu frjáls og óháður og fær þess vegna fyrirfram greiddan arf.

En eins og oft vill verða þegar gildur sjóður er í vösum án þess að hans hafi verið aflað með vinnu og framtakssemi ,gengur hann fljótt til þurðar eins og dæmisagan greinir frá. Það var ekki fyrr en sonurinn var búinn að missa allt og var svo svangur að hann farinn að langa til að éta drafið með svínunum að hann áttaði sig. Það sem honum hefði þótt óhugsandi fram að því, nefnilega að koma aftur heim eins og bettlari varð þar með eina lífsvon hans.

Og hann fór heim í þeim tilgangi að verða óþekktur daglaunamaður í vinnu hjá föður sínum. Hann hafði lært auðmýkt og iðrun. En það sem hann grunaði alls ekki var að faðir hans kæmi hlaupandi á móti honum og fagnaði honum. Allt var gleymt, allt var fyrirgefið.

Auðvitað hefur þessi dæmisaga margar merkingar og marga vinkla eins og allar dæmisögur, eins og til dæmis viðbrögð eldri sonarins vitna um og þess vegna verðum við að einfalda málið í staðinn fyrir að flækja það. Við skulum dvelja fyrst og fremst við eitt: við fyrirgefninguna: Við elskandi föður sem hleypur á móti syninum sem hafði verið týndur en var nú fundinn. Af því að hann hafði fundið sjálfan sig.

Eins og fyrr var nefnd kallast þessi dæmisaga Jesú á við dæmisögu hans um hirðinn sem fer út að leita að týndu lambi og gefst ekki upp heldur leitar þangað til hann finnur það.

En það fór aldrei neinn að leita að týnda syninum. Það var af þvi að hann hafði brotið allar brýr að baki sér og týnt sjálfum sér.

Hversu margir týndir synir og dætur eru ekki einmitt týnd af sömu ástæðu?

Niðurstaða beggja dæmisaganna er hin sama. Það er gleðin yfir því að hið týnda er fundið.

Báðar sögurnar eru svipmyndir mannlegs lífs. En þær segja ekki sögur um fólk,heldur fyrst og fremst söguna um Guð. Og þó er það einmitt fólk eins og við sem á í hlut. Fólk sem er týnt eða fundið, eða bæði og.

Þetta er frásaga um Guð sem fer og leitar að þeim sem er týndur –

Um Guð sem fagnar þeim sem týndi sjálfum sér, finnur sig og snýr heim. Þetta eru sögur um Guð sem hefst að og Guð sem bíður.

Hvenær Guð hefst að og hvenær hann bíður getur enginn vitað nema Guð sjálfur og enginn nema Guð veit hvers vegna. En alveg eins og aðrar dæmisögur sem birta Guð og vilja hans og erindi, birtir einnig þessi vilja Guðs með okkur. Guð vill að við séum óþreytandi að leita og þolinmóð og elskurík að bíða.

Við sem eigum uppkomin börn gætum þekkt þetta. Við þekkjum þá spennu sem myndast milli þess að vilja fara út og leita og þora að vera heima og bíða. Vegna þess að sá sem er týndur er ekki í raun týndur fyrr en hann er týndur sjálfum sér og verður ekki fundinn fyrr en þá og gerir sér grein fyrir því að hann er týndur. Og vel að merkja þetta snýst að sjálfsögðu um alla, unga sem aldna. Og ennfremur, við höfum lang oftast beðið eftir þeim sem alls ekki hafði týnst.

Eitt af því mikilvægasta sem við getum eða gátum kennt börnunum okkar er að rata heim. Í því felst tvennt. Við höfum sannarlega það hlutverk að kenna börnunum okkar að rata heim, en þá þarf „heim“ að vera staður sem mann langar að rata til.

Guðspjallið um týnda soninn eins og guðspjallið um týnda sauðinn er vitnisburður um miskunnsemi Guðs og manna, en fyrst og fremst vitnisburður um fyrirgefninguna. En um leið vitnisburður um það hversu erfitt það getur reynst að fyrirgefa eins og við sjáum í viðbrögðum bróðurins.

Ekkert erindi Guðs við okkur er stærra en að kenna okkur að mæla orð fyrirgefningarinnar hvert til annars og lifa í henni. Krossmark fyrirgefningarinnar er Jesús Kristur.

Hver getur fundið hinn týnda son? Sá eða sú sem á kraft fyrirgefningarinnar sem í kærleikanum leysir úr læðingi hið týnda í hinum týnda. Þá finnst hann.

Og hvernig tengist þetta sumarsólstöðum:?

Jesús talaði um sitt erindi og okkar hlutverk og sagði:

„Skamma stund er ljósið enn á meðal yðar. Gangið meðan þið hafið ljósið svo að myrkrið hremmi ykkur ekki. Sá sem gengur í myrkri veit ekki hvert hann fer. Trúið á ljósið meðan þiðr hafið ljósið svo að þið verðið börn ljóssins. (Jóh. 12. 35-36)

„Þú heimsins ljós, Guðs ljómi skær,
ó, lýs þú, Kristur, fjær og nær,
leið alla týnda til þín heim
og tak í náð á móti þeim.“
Amen

Akraneskirkja 21.júní 2026

Predikun þriðja sunnudag í föstu 2026

Náð sé með yður og friður frá Guði föður og Drottni vorum Jesú Kristi. Amen.

Sú von er sterk, hún verður eigi slökkt,
að vorið komi þó að geisi hríð.
Eins sigrar Drottinn alla ógn og stríð.

Og þó að dauðinn hremmi hart og snöggt
er hönd að baki, mild og trú og góð,
hún leiðir fram til ljóss um myrka slóð.

Þótt lán sé brothætt, lífið valt og stökkt,
er líkn í hverri raun og tári manns
því þar er Kristur, kross og páskar hans.

 Og þegar hylur húmið svalt og dökkt
þinn heim og salta döggin vætir kinn
þá kemur hann og færir friðinn sinn.

 Sú von er sönn, hún verður aldrei slökkt,
hún vekur þína sál við hinsta ós,
að Kristur breytir öllu’ í eilíft ljós.

Svona yrkir Sigurbjörn Einarsson biskup.
Þetta er einn af þeim mörgu og góðu nýju sálmum í nýju sálmabókinni.(Sb.679).

 Áður fyrr heyrðist oft og heyrist kannski enn einkum úr munni  eldra fólks: Mér  leggst eitthvað til,  eða okkur leggst eitthvað til.  Að baki þessu orðatiltæki býr von og fyrirheit sem tilvist Guðs gefur þeim sem trúir.

Jafnvel þegar sundin virðast lokast öll af einhverskonar náttúrulegum eða mannlegum hafís, verði samt til leið.  Og þegar einar dyr lokast, opnist aðrar, og líka þegar búið er að múra upp í dyragatið.

Okkur leggst eitthvað til. Dagurinn í dag kann að vera alveg ómögulegur dagur að öllu leyti. En næsti dagur verður fullur af fyrirheitum, nýr og ferskur og óbrúkaður, það verður enn af honum búðarlyktin, eins og við  sögðum fyrir löngu, þegar búðarlykt var til eins og eplalykt fyrir jólin.

Mér leggst eitthvað til.  Nú hefur mér lagst það til að mega predika hér í Akraneskirkju  í Lionsmessu á þriðja sunnudegi í föstu. Ég ætla samt ekki að tala neitt um Lionshreyfinguna, markmið hennar og verkefni. Ég gerði það í fyrra og árið þar á undan og þar að auki starfa Lions klúbbarnir óháð trúarbrögðum, með öllum og ekki á móti neinum.
Ég held mig bara við daginn í dag, föstutímann í kirkjunni og óróleikann í heiminum og hjá  fólkinu í heiminum.

Sunnudagarnir á föstutímanum hafa hver sitt nafn.  Það eru gömul nöfn frá þeim tíma þegar kirkju-tungumálið var latína.   Sunnudagurinn í dag, heitir  : okuli,:Það merkir augu. Á því orði hófst fyrsti latínusöngur messunnar, sem er  tekinn úr Davíðssálmum. Þar er ritað í íslenskri þýðingu:(Sálm.25,15.16a.20)

„Augum mínum  beini ég  sífellt til Drottins
því að hann leysir fætur mína úr snörunni.“
„Snú þér til mín Guð og ver mér náðugur.“
„Varðveit líf mitt og frelsa mig,
lát mig ekki verða til skammar
því að hjá þér leita ég hælis.“

Setningin: Mér leggst eitthvað til, hvílir í trausti til Guðs, sem sér.
Ég beini augum mínum til Guðs og augu hans hvíla á mér.
En dagurinn í dag hefur ekki bara yfirskrift og ábendingu um hana heldur er þetta eins og fyrr var sagt  þriðji sunnudagur í föstu með sínu guðspjalli.
Þetta guðspjall sýnir okkur ljóslega þá baráttu sem Jesús stóð í gagnvart þeim sem vildu leiða hann fyrir dómara og taka hann svo af lífi. Það sem okkur þykir merkilegast í því er að það átti ekki að deyða hann af því að hann væri vondur maður sem gerði ill verk heldur af því að hann var góður maður sem gerði góð verk. En með því truflaði hann þá sem vildu ráða öllu því að þeir réðu ekki við hann.  Þessi glíma einkennir þennan tíma á milli jóla og páska sem við köllum föstu.
Fastan, þessar níu vikur, eða sex vikur, eða tíminn  frá öskudegi til páska, er tími til íhugunar um það að kristin trú sem við játum er í senn huglægt og andlegt ástand og líkamlegt. Fastan er tilboð um langa gönguferð í huglægum skilningi  í fjörutíu daga til Jerúsalem. Gönguferð andlegrar iðju með Jesú sjálfum. Það er hin sanna fasta. Fasta er hreinsun og iðrun. Ekki matur og drykkur eða aðrar nauðþurftir, heldur tími með Kristi og tími fyrir hann. Þess vegna má orða það svo að Jesús sjálfur stigi inn á okkar veg í guðspjöllum föstunnar, svo að við getum sjálf tekið afstöðu til hans og með honum.
Þetta er tíminn til að vera - meira en annars, samferða Jesú Kristi á leið hans til Jerúsalem þar sem hann verður krossfestur, píndur og barinn, stígur niður í dauðra ríkið þar sem við eigum  tímabundið öll heima, og rís síðan upp frá dauðum og hrífur okkur með sér, inn í eilífa lífið, sem ekki er bara tímabil eftir að jarðvist okkar lýkur, heldur er fyrst og fremst samfélag við hinn eilífa Guð og við frelsarann Jesú Krist. 
Fastan er samleið okkar með Kristi til Jerúsalem og um leið til þeirrar samferðar sem öllum mönnum er sameiginleg og leiðir til dauða, en einnig  til upprisu og eilífs lífs.
Okkur kann að finnast þetta erfiður boðskapur og hann er það.
Leiðin sem þannig er lýst ekki auðveld. Hún er full af átökum við annað afl en það sem Jesús sjálfur stendur fyrir og guðspjallið í dag greinir frá. En lífsleiðin sjálf er ekki heldur auðveld. Sem betur fer er hún oft slétt og bein og góð eins og veðrið þegar það er best en það geisa líka óveður.

Nútíminn ætlast til þess að það séu eingöngu til rökréttar afleiðingar.  Gott fólk á að uppskera eins og það hefur sáð til, og hið illa á ekki að henda það,  og vondir menn, jafnvel bölvaðir óþokkar, eiga ekki að ganga um heiminn eins og hinir miklu sigurvegarar, og allt gott að falla þeim í skaut.
Góð systkin. Við erum á leiðinni. Með Jesú.
Vegferðin með  Jesú á leið til Jerúsalem er ekki auðveld. Er engum auðveld. Ekki bara vegna þess að það er við truflandi erfiðleika að etja, utan frá, - hver svo sem er orsök þess og hvaðan sem þeir svo koma,-  heldur vegna þess að viljinn til að festa augun á veginum sem er eftirfylgd með Kristi, og horfa til hans sjálfs er okkar eigin ákvörðun og val: Að fylgja honum, frelsaranum, að læra af honum og breyta eftir orðum hans.
Páll postuli ritar  í Rómverjabréfinu (12.20-21)
En „ef óvin þinn hungrar þá gef honum að eta, ef hann þyrstir þá gef honum að drekka. Lát ekki hið illa sigra þig en sigra þú illt með góðu.“
Einhvernvegin virðist sem þessi orð, Lát ekki hið illa sigra þig, en sigra þú illt með góðu, ekki eiga upp á pallborðið hjá þeim karluglum sem vilja leynt og ljóst ná heimsyfirráðum núna þessa dagana. Við munum ekki geta kennt þeim góða siði, né líklega nokkur annar. En við getum tileinkað okkur sjálfum þessa góðu lífsreglu -  og verðum eiginlega að gera það til þess að farast ekki -fyrst andlega og svo líkamlega undir því fargi sem fréttir og myndir af hörmungum stríðs og blóðsúthellinga leggja á okkur og ræna okkur gleðinni og jafnvel voninni um að dagur rísi í dimmri nótt hins illa.

Góð systkin. Alveg frá því að Kain gekk út á akurinn og drap Abel bróður sinn af því að hann öfundaði hann,  hefur mannkynið glímt við tilraunir sínar til að gera það sem er gott en berjast við það sem er illt. Sagan um Davíð og Golíat sem við heyrðum hér í kvöld  er saga til að segja okkur að jafnvel þótt hið illa virðist óyfirstíganlegt er hægt að sigra það. Og þegar allt hefur verið lagt í rúst er hægt að byggja upp að nýju.

Við hjónin störfuðum nokkur ár í Reykjavík. Það eru 27 ár frá því að það tímabil hófst. Okkur finnst ekki vera langt síðan þá.  Þegar við  fórum til náms í Þýskalandi á sínum tíma þá voru aðeins 32 ár frá því að stríðinu lauk og Þýskaland var í rúst . Við kynntumst fólki sem bæði hafði tekið þátt í stríðinu og í uppbyggingunni eftir stríð.  Einn þeirra var guðfræðingurinn og biskupinn Ulrich Wilkens. Til þess, ef hægt er, að styrkja vonina um að við munum sjá uppbyggingu í stað þeirrar eyðileggingar sem nú er í gangi í Úkraínu og  Austurlöndum, ætla ég að vitna í texta sem hann skrifaði.  Hann er svona:

„Guð minn, Guð minn, hví hefur þú yfirgefið mig“? Það var þetta - síðasta orð Krists á krossinum sem mest snart okkur nokkra unga menn af stríðskynslóðinni þegar við vorum við nám að stríðinu loknu. Við höfðum upplifað hið algjöra hrun. Vegna hinna pólitísku hörmunga sem yfir höfðu dunið var öll, fyrrum eðlileg umgjörð lífsins brotin og svívirt. Hin þunga byrði þýskrar sektar lá svo þungt á okkur, að sú hugsun að einhverntíma yrði hægt að létta henni af okkur, var jafn fjarlæg og að einhverntíma yrði hægt að skapa nýtt lífsrými í gjöreyðlögðum rústum þýskra borga.Þó fundum við ekki fyrir neinni innri uppgjöf. Þó að allt benti til þess að það væri engin leið út, þá fannst okkur, í algjörri andstöðu við það, við vera kölluð til endurnýjunar á öllum sviðum mannlegs lífs.Kjarkurinn til þess kom úr páskaguðspjallinu.Við fundum að ef það væri yfirleitt nokkur möguleiki á því að til yrði frekari saga Þýskalands sem nú var siðferðilega, stjórnmálalega og efnislega eyðilagt, þá aðeins með hjálp þess Guðs sem getur gefið nýtt líf í dauðanum miðjum. Kristur, hinn krossfesti og upprisni var hinn eini grundvöllur allrar vonar um líf í frelsi og mannlegri reisn“. Þetta skrifar Ulrich Wilkens.  (Úr formála að riti hans um guðfræði Nýja testamentisins, lauslega þýtt.)

Samhengið á milli þeirra ritningartexta sem við höfum heyrt á þessu kvöldi  og hins árlega ferðalags trúarinnar á föstunni, að krossi Jesú Krists  og þaðan inn  í birtu upprisusólarinnar og inn til eilífðarinnar- samandregið-  liggur í þessum orðum sálmsins:
„Ég beini augum mínum sífellt til Drottins
því að hann leysir fætur mína úr snörunni“. (Sálm.25.15)
og í orðum Jesú sjálfs:
„Sælir eru þeir sem heyra Guðs orð og varðveita það“.(Lúk.11.28)
„Sá sem varðveitir mitt orð skal aldrei að eilífu deyja.“(Jóh.8.51)

Og eitt enn til viðbótar.  Við heyrðum í pistlinum orðin sem sögð hafa verið við hverja fermingu um langan aldur og verður vonandi áfram:
„Vertu trúr allt til dauða og ég mun gefa þér kórónu lífsins“.(Opb. 2.10b)

Dýrð sé Guði, föður og syni og heilögum anda, svo sem var í upphafi er enn og verða mun frá eilífð til eilífðar. Amen

Lestrar 3.sunnudags í föstu. Lestraröð II. : Lexía: 1Sam 17.40-50  Pistill: Opb 2.8-11 Guðspjall: Jóh 8.42-51.

FYRIRGEFNING

Predikun á Hallgrímsdegi í Saurbæ 26.október 2025

„Ó, Drottinn minn, oss dæm í mildi þinni
að dómur vor sé fyrirgefning þín.
Hið sanna frelsi búið sálu minni
er sonur Guðs sem bætir meinin mín.
Kærleikur Guðs er eins og úthafsströndin,
andvari' í grasi, friðsæl heimalönd.“

Náð sé með yður og  friður frá Guði föður og Drottni vorum Jesú Kristi.  Amen.
Það er óhætt að segja að það sé alveg ákveðinn rauður þráður í öllum ritningarlestrum þessa dags og eitt lykilorð:  Fyrirgefning.
Guðspjöllin eru m.a. sett saman úr örstuttum sögum og svipmyndum sem auðvelt er að muna og endursegja og svo eru þær tengdar með útskýringum og fróðleik um trúna á þann Guð sem birtist okkur í Jesú Kristi.

Í guðspjallinu í dag  er ein af þessum eftirminnilegu frásögnum. (Mark.2.1-12). Fjórir vinir bera þann fimmta sem lá  lamaður í  rúmi sínu til hússins þar sem Jesús var  í þeim tilgangi að biðja hann að lækna hann. Þegar þeir komust ekki inn í húsið vegna þess að það var troðfullt og löng röð útifyrir, brugðu þeir á það ráð að dröslast með manninn í rúminu upp á þak, gera gat á þakið, binda bönd um rúmið og láta það síga með þeim lamaða niður á gólf fyrir framan Jésú.
Jesús segir þá við lama manninn: „Syndir þínar eru fyrirgefnar.“ Þessi orð féllu mörgum viðstöddum ekki í geð vegna þess að samkvæmt þeirra lærdómi gat enginn nema Guð fyrirgefið syndir. Þó að þeir segðu það ekki upphátt, vissi Jesús hvað þeir hugsuðu og þess vegna segir hann:
„Hví hugsið þið slíkt í hjörtum ykkar? Hvort er auðveldara að segja við lama manninn: Syndir þínar eru fyrirgefnar, eða segja: Statt upp, tak rekkju þína og gakk? En til þess að þið vitið að Mannssonurinn hefur vald til að fyrirgefa syndir á jörðu,  þá segi ég ykkur,“ – og nú talar hann við lama manninn: „Statt upp, tak rekkju þína og far heim til þín.“
Maðurinn stóð upp, tók jafnskjótt rekkjuna og gekk burt í allra augsýn.

Góð systkin. Þetta er einmitt svona dæmi um vinnubrögð guðspjallamanna: Fyrst kemur lítil og skemmtileg saga og svo kemur kennslustund og fróðleikur um Jesú og hér einnig um hina fjölbreytilegu tengingu líkamlegra og andlegra veikinda og um fyrirgefninguna í því samhengi.
Allt þetta er hugleiðingarefni okkar í dag á minningardegi um Hallgrím Pétursson.

 „Þeir sem, sál mín, syndir drýgja
samviskunni þvert á mót,
undir drottins endurnýja,
ef ekki gjöra á löstum bót.
Við skulum frá þeim flokki flýja
og fyrirgefningar biðja af rót.“  (PS 30.3)

 Það hefði verið viðeigandi þegar við minnumst Hallgríms Péturssonar og boðunar hans að vitna í einhverja predikun hans frá þeim tíma þegar hann talaði til safnaðarins hér í Saurbæ. En við eigum enga slíka,  þó að við eigum annars aðgang að mörgu því sem hann sagði og skrifaði á sínum tíma og hægt er að nálgast í hinu vandaða verki Torfa K. Stefánssonar Hjaltalín um Hallgrím sem útkom í fyrra eins og kunnugt er.  Þar er ekki aðeins útlistun á Passíusálmunum og öðrum kveðskap Hallgríms heldur einnig á lausu máli hans í hugvekjum og bænum.
Að skilningi Hallgríms og samtíma hans var fyrirgefning syndanna, eins og hjá fróðum áheyrendum Jesú samkvæmt guðspjallinu,  eingöngu á valdi Guðs.  Það er að segja fyrirgefning syndanna sem eru brot gegn vilja Guðs og enginn getur því fyrirgefið nema Guð einn. Brot einnar jarðneskrar persónu gagnvart annari er synd vegna þess að að æðasta boðorðið er að elska Guð og náungann, en í daglegu tali er það afbrot og misgjörð gagnvart náunganu, en ekki synd. Það er túlkun og skilningur síðari tíma. Þess vegna brugðust margir áheyrenda Jesú svona við eins og  guðspjallið greinir frá og töldu Jesú vera guðlastara þegar hann sagði við lama manninn: syndir þínar eru fyrirgefnar.  Engu að síður, jafnt á dögum Hallgríms og nú og á öllum tímum,  höfum við leyfi til að mæla fram orð fyrirgefningarinnar til þess sem iðrast, en það er ekki maðurinn sem fyrirgefur heldur orð Guðs sem er orð fyrirgefninarinnar.

Það er tvennt sem vekur sérstaka athygli í þessari frásögn guðspjallsins: Annað er það að þessi atburður er skráður til þess að sýna að Jesús hefur þegið þetta umboð Guðs að fyrirgefa syndir og að samhljómur sé á milli líkama og anda, eða líkama og sálar því að hér verður hið innra samhengi andlegrar og líkamlegrar neyðar sýnilegt. Orðið sem reisir hinn lamaða á fætur sýnir okkur það sem þegar hefur gerst með máttarorði syndafyrirgefningarinnar.
Þau sem standa umhverfis og sjá hinn lamaða fá mátt til að rísa á fætur og ganga, eiga að fá að sjá að orð fyrirgefningar syndanna sem mælt er fram af myndugleika hins fullkomna umboðs Jesús Krists  er ekki innihaldslaust orð, eða  óraunveruleg huggun, heldur raunverulegur atburður sem hjálpar hinum hjálparlausa og frelsar hann til sálar og líkama,
Þannig verða þau sem viðstödd voru vitni að þjónustu sáttarinnar sem við öll erum kölluð til að veita í gagnkvæmri fyrirgefningu okkar á milli, en einnig í heilögu embætti fyrirgefningarinnar.
Því að fyrirgefningin sem er sannarlega fyrst og fremst Guðs, er líka okkar. Með öðrum orðum:  Jesús er sjálfur fyrirgefning Guðs i manninum Jesú, Guðs syni og við eigum hlutdeild í henni.

Hallgrímur kennir okkur að vera þess fullviss að  umhverfis okkur ,- allt um kring sé  vernd Guðs og kraftur Guðs og hans heilögu engla og grundvöllur þess er fyrirgefning Guðs sem birtist í Jesú Kristi. „Hröktu því svo og hrjáðu þig,
herra minn, illskuþjóðir,
hér svo nú bæru á höndum mig
heilagir englar góðir.  …“ Pass 9.9

Í leyndardómi skírnar og kvöldáltíðar mætum við og þiggjum fyrirgefningu Guðs. Við þiggjum hana alltaf sem sérstaka gjöf Guðs í Jesú Kristi.
Það er þess vegna sem við segjum með orðum Jesú sjálfs á okkar eigin tungu: „Fyrirgef oss vorar skuldir svo sem vér og fyrirgefum vorum skuldunautum.“

Fyrirgefningin er gefin okkur til þess að gefa hana öðrum. Eins og segir í pistli dagsins:  (Ef 4.32) „Verið góðviljuð hvert við annað, miskunnsöm, fús til að fyrirgefa hvert öðru eins og Guð hefur í Kristi fyrirgefið ykkur.“
Það sem Páll skrifar hér er endurómur af orðum Jesú Krists:
sem segir: (Lúk 17. 3)  „Ef bróðir þinn syndgar, þá ávíta hann og ef hann sér að sér, þá fyrirgef honum.“
og: (Matt.6.14-15. 14 ) „Ef þið fyrirgefið mönnum misgjörðir þeirra þá mun og faðir ykkar himneskur fyrirgefa ykkur. En ef þið  fyrirgefið ekki öðrum mun faðir ykkar  ekki heldur fyrirgefa misgjörðir ykkar“.

Það þarf ekki að fylgjast lengi með því sem Jesús segir og gerir á jarðvistardögum sínum til að uppgötva að hann breytir viðteknum venjum og gildismati. Hann gefur þeim rétt sem höfðu engan. Hann gaf mátt þeim sem voru minni máttar og þeim sem skorti líkamlegan máttþ  Það voru ekki bara þau sem á einhvern hátt voru sett til hliðar, eða beinlínis útskúfað, eins og til dæmis tollheimtumenn og vændiskonur, það voru líka útlendingar, og það voru konur og það voru börn.
Fyrirgefningin hefur ekkert gildi nema hjá þeim sem hefur þörf fyrir hana, og þörfin verður ekki til nema hjá þeim sem horfast í augu við brot sín og yfirsjónir og sjá eftir þeim.
Það er beinlínis grundvöllur sjálfsþekkingarinnar að horfast í augu við sjálfan sig og viðurkenna sig með sínum kostum og göllum og leyfa kostunum að glíma við gallana og fyrirgefa þá.
Hvernig gæti ég fyrirgefið öðrum ef ég get ekki fyrirgefið sjálfum mér?
Hvað þýðir það að segja mér að ég hafi ekki gert rangt, ef ég veit það? Hvað þýðir að segja mér að ég beri ekki ábyrgð á því sem henti mig ef ég veit það? Hvað þýðir að segja mér að ég skuli ekki hafa sektarkennd, ef ég hef hana?
Það er algengt að heyra undirtón sem segir, - ekki ásaka þig þetta var ekki þér að kenna, - sem sannarlega á mjög oft við en að sjálfsögðu ekki alltaf.
Hversvegna í ósköpunum er annars svona mikið gert til þess að firra sig ábyrgð? Líka á því sem fólk  skammast sín fyrir og ætti að skammast sín fyrir?
Hver er orsökin? Það er til dæmis óttinn við að engin fyrirgefning sé til. Það er óttinn við að horfast í augu við villu síns vegar. Það er óttinn við refsingu.
Og óttinn við refsinguna blindar augun svo maður þorir ekki að trúa á fyrirgefninguna. Fyrr en það er ekkert eftir nema hin blinda uppgjöf frammi fyrir vandanum sem setur mann á hnén og ákallar Guð um hjálp, - hjálp fyrirgefningarinnar.

Hvað er þá fyrirgefning? Sumir óttast að það sé að sættast við það sem rangt var gert, rangindin sjálf og þann sem hið illa verk vann. Öðru nær. Við  sættumst alls ekki við það. Við tökum það í burtu. Það er ekki lengur til. („Lát ekki hið illa sigra þig en sigra þú illt með góðu“ Róm.12.21) .En til þess þarf að horfa dýpra, - að horfa á kjarnann; innsta kjarna lífsins í og með öllum þeim kærleika sem  okkur er gefinn. Þannig elskar maður burt það sem maður hatar. Og það er fyrirgefning.

 Í ýmsum frásögnum guðspjallanna eru  atvik þar sem Jesús fyrirgefur syndir og læknar þar með bæði sál og líkama, Stundum er það tilgreint hvað það er sem þjáir, eins og í guðspjalli dagsins. Hann sér það sem er og það sem var,  fjarlægir það og sá eða sú sem hann ávarpar trúir því að hann geti það.
Þess vegna mælir hann  fyrirgefningarorð sín:
„Trú þín hefur frelsað þig, far þú í friði“. Þú ert heil og ný manneskja. Það sem er liðið það er farið og kemur aldrei aftur og framundan er hið heila, bjarta og góða líf.
Hversu klár sem við annars erum í því að sigrast á eigin vanda, getur alltaf komið að því að við komumst sjálf ekki lengra. Þá verðum við að kalla á hjálp. Og við fáum hana hjá Jesú Kristi. Því að trúin frelsar og fyrirgefur
Og eitt enn í lokin. Er einhver synd svo slæm að hún verði ekki fyrirgefin?
Jesús segir að sú synd að lastmæla gegn heilögum anda (Lúk. 12. 10 Mark 3.29) sé synd sem ekki verði fyrirgefin.  Að lastmæla í þessu samhengi merkir nánast að hæðast að og gera lítið úr hinum heilaga Anda.
Margir guðfræðingar og biblíutúlkendur fyrri alda, alt frá 13.öld túlkuðu þessi orð Jesú þannig  að hér væri til dæmis átt við þau sem hefðu tekið eigið líf . Þau hefðu brotið gegn heilögum anda . Á tímum Hallgríms var það enn algeng túlkun, en þó á undanhaldi, eins og Torfi nefnir í sinni ágætu túlkun Passíusálmanna í Hallgrímsbókinni.
Í 3. versi 16.sálms Passíusálmanna: Um Júdasar iðrun,
segir svo :
„Silfrinu á gólfið grýtti,
gekk þaðan, mjög sér flýtti,
og hengdi sjálfan sig.“

Í 16. Versi sama sálms segir Hallgrímur.
„Synd á mót heilögum anda
held ég hér hafi skeð“.

 Í kirkju Maríu Magdalenu í Vezelay í Frakklandi sem byggð var á 12.öld og er mögnuð að allri gerð, má sjá á einni af burðarsúlum hennar höggmynd sem á engan sinn líka svo vitað sé.  Höggmyndin sýnir Jesú ganga með andaðan líkama Júdasar á öxlinni frá dauðanum til lífsins.

 Dýrð sé Guði, Föður og Syni og Heilögum anda, svo sem var í upphafi, er og verður um aldir alda. Amen.

Jólapredikun 2024

Jólapredikun í Saurbæ annan jóladag  2024

Náð og friður Guðs sé með ykkur öllum í Jesú nafni.

„Guðs engill flytur ennþá boð
með undurskærri raust
um sálarfrið, um frelsi til
að fagna óttalaust.
Á jólahátíð heilög kyrrð
fær hugann leyst úr þröng
því heimurinn á hljóða stund“
og heyrir englasöng. (sb 40 Hjálmar Jónsson)

„Óttist ekki.“
Yfirskrift jólahátíðarinnar „Óttist ekki.“, kemur vel fram í þessu versi sem er þýðing séra Hjálmars Jónssonar á sálminum „It came upon the Midnight clear“.

Það var árið 1849 sem ameríski skáldpresturinn Edmund H Sears samdi jólasálminn „It Came Upon the Midnight Clear“, með vísun í orð englanna í Lúk.2.14: „Dýrð sé Guði í upphæðum og friður á jörðu og velþóknun Guðs yfir mönnum“.
Þessi sálmur er vel þekktur og sunginn um víða veröld og einkum náttúrulega í hinum enskumælandi heimi en einnig í þýðingum annarsstaðar eins og hér.  Hann þykir hafa nokkra  sérstöðu meðal jólasálmanna vegna þess að hann fjallar ekki fyrst og fremst um fæðinguna í Betlehem heldur um almennt ástand heimsins hér og nú og á öllum tímum og um það hvernig boðskapur jólanna um frið mætir ófriði heimsins.
Vitað er að höfundurinn var mjög plagaður af fréttum um  stríðið sem kallað er Mexíkó-stríðið og stóð árin 1846 - 1848 en var nýlokið þegar sálmurinn varð til. Þetta var striðið  þegar bandaríkjamenn gerðu innrás í Mexikó og náðu því á sitt vald. Á sama tíma bárust fréttir frá Evrópu um byltingar og byltingatilraunir sem juku enn á erfiðar fréttir um ofbeldi og upphlaup, andspænis hinni sístæðu fregn um frið jólanna. Edmund Sears var viðkvæm sál, eins og lesa má um í pistlum um sálmasögu heimsins. Það reyndist honum erfitt að berjast á móti því að gleyma sér í erfiðleikum daglegs lífs eða láta vondar fréttir um stríð og manndráp og hverskyns glæpi gleypa sig. Ég tel víst að við getum öll sett okkur í hans spor hér og nú. Boðskapurinn um frið á jörðu sem oft virtist helst mæta daufum eyrum heimsins varð kveikjan að sálminum og gefur huggun og styrk, hvíld og ró í faðmi Guðs þar sem friðurinn, öryggið og kærleikurinn fæðist og er lagt í jötu í litlu barni.

Við erum  heppin að eiga íslenska  þýðingu  séra Hjálmars. Boðskapur engilsins um frelsið til að fagna óttalaust, er eins og í frumtextanum skýr og afgerandi í þýðingunni.

Hlutverk og boðskapur  englanna í lífi kynslóðanna og í sjálfu sköpunarverki Guðs er ekki oft nefnt  nema helst á jólunum. Meira að segja þegar við minnum hvert annað á hin sameiginlega grundvöll trúarinnar á Guð í hinum fornu játningum vill gleymast að við játum trú á Guð sem skapar hinn sýnilega og ósýnilega heim. Við gætum orðað það þannig að hinn ósýnilegi heimur sé jafn raunverulegur og hinn sýnilegi. „Sæl eru þau sem ekki sáu og trúðu þó“, segir Jesús sem er jafn lifandi og nálægur í hinum hulda veruleika sem hinum sýnilega. Englar  eru erindrekar Guðs. Í hinni ósýnilegu veröld eru englarnir og þau öll sem Guð hefur valið og kallað þar til þjónustu  við sig. Þar eru hinir þjónustubundnu andar, englarnir og hin heilögu, jafnt þau sem eru þekkt og nefnd og óþekkt , ekki nafnlaus en óháð nafni sínu í helgri þjónustu í anda og í lífi  Jesú Krists.
Claus Westermann prófessor í biblíufræðum í Heidelberg skrifaði eftirfarandi um englana: „Kæmi enginn engill framar  þá myndi veröldin farast. Svo lengi sem Guð ber jörðina uppi í faðmi sínum sendir hann engla sína. Englarnir eru eldri en öll trúarbrögð og koma einnig til þeirra sem vilja ekkert lengur vita af nokkrum trúarbrögðum.“.

Það voru harkmikil hermannastígvél sem virtust ráða taktinum og tónlistinni í Betlehem forðum. Hafi verið tónlist í gistihúsunum þá hefur hún beðið lægri hlut fyrir glaumnum og hávaðanum í fólkinu sem þar hafði um stund flúið aðstæður sínar og þar með sitt eigið sjálf.  Hvort fleiri heyrðu englasönginn en nokkrir hirðar, kindurnar þeirra og hundarnir, kann vissulega að vera, þótt Lúkas nefni það ekki og hafi kannski alls ekki grennslast fyrir um það þegar hann ræddi við Maríu og fékk að heyra það sem hún mundi frá þessari nótt og frá aðdragandanum.  Þrír englar stíga fram í frásögn guðspjallanna. Sá  fyrsti sem boðaði Maríu að Guð myndi gefa henni son, sá sem var forsöngvari á jólanóttina og sá sem velti steinum frá grafarmunnanum. Allir þessir atburðir eru kunngjörðir af sendiboða frá hinum ósýnilega, æðra heimi, með orðunum: „Óttist ekki“.

Ein stærsta gjöf  kristinnar trúar er þegar hún tekur frá okkur óttann eða gefur okkur kjarkinn til að mæta honum og horfast í augu við hann. Óttaefnin koma yfirleitt utanfrá en óttinn sjálfur innan frá, nema þegar óttaefnið er eitthvað sem við berum sjálf með okkur og í okkur. Svarið er alltaf traustið til hans sem sagði englum sínum að bera öllum heiminum sömu boð: Óttist ekki. Farið og finnið barnið í jötunni og leyfið því að snerta ykkur með augum sínum og gróðursetja frið og óttaleysi í huga og hjarta.

Friður á jörðu sem boðaður er í jólaguðspjallinu var ekki eins og rigning sem féll jafnt yfir allt og alla, réttláta og rangláta eða geislavirkt ryk undan hjartarótum brjálæðinganna. Sprengjuregnið gefur hvorki grið né frið.

Friður á jörðu var lagður í jötu. „Þið munið finna ungbarn liggjandi í jötu“ söng engillinn.  Friður á jörðu verður ekki til með tilskipunum, hann gengur frá einum til annars vegna snertingar við frið Guðs.

Að eiga frið með sjálfum sér og í sjálfum sér til þess að deila með öðrum er         stofn heimsfriðar.Þið haldið kannski að þetta sé bull!  Litla stúlkan með eldspýturnar reyndi að verma sig á eldi einnar eldspýtu. Það tókst ekki af því að hún brann upp. Svo lítill logi  geymir samt í sér kraft hins mikla elds eins og þann sem brýst upp úr jörðinni og breytir landinu. Friðurinn í brjóstinu geymir kraftinn til að stöðva stríð og hindra ófrið. Einnig  minnsta og stysta bæn sem beint er til Guðs er lykill að allri Guðs náð og sköpunarkrafti hans. Hin langa hefð í kirkjunni, alveg frá dögum postulanna, að koma saman og heyra hvað Guð segir í heilögum ritningum sínum og hugleiða það, er alveg jafn nauðsynleg nú og þá. Markmiðið er að heyra og hugleiða skilaboð eilífðarinnar svo að bæði hugurinn og hjartað megi gleðjast og fagna, áhyggjur dvína, verkirnir minnka og friðurinn fara um líkamann eins og læknandi kraftur. Það er verk Guðs og erindi hans í og með Jesú Kristi. Við erum minnt á það á hverjum jólum til þess að við gleymum því aldrei.

„Og friður Guðs, sem er æðri öllum skilningi, mun varðveita hjörtu ykkar og hugsanir ykkar í Kristi Jesú.“ (Fil.4.7)

Dr.Margot Käßmann: Siðbreyting sem áskorun.

Dr.Margot Käßmann

Siðbreyting sem áskorun

Erindi á Skálholtshátíð, 23. Juli 2017

1. Frelsun til alþjóðlegs  og samkirkjulegs samhengis.

Í sögulegu samhengi er augljóst hversu þjóðernissinnuð afmæli siðbótarinnar  voru á fyrri öldum. Það gildir í sérstaklega ríkum mæli  fyrir Þýskaland. 1817 til dæmis var hátíðin haldin sem trúarleg-þjóðernisleg hátíð, í minningu þjóðaorustunnar við Leipzig 1813.[1] Lúther varð að þýskri þjóðhetju. Það er þó alveg ljóst að  sjálfur var Lúther ekki þjóðernissinni. Þýskaland var á tímum hans ekki ein þjóð, og hugmyndafræði þjóðernishyggjunnar kom ekki fram fyrr en miklu síðar.  En sagan hefur engu að síður innlimað hann í þjóðernishyggjuna Að þessu leyti er ljóst: Siðbreytingarafmæli voru alltaf spegilll samtíma síns.

 
2017 hafa orðið þrjár grundvallarbreytingar sem ég vil draga fram hér í upphafi.

-       Við höfum yfirunnið hið þrönga sjónarhorn þjóðernisyggjunnar. Lúterskir í Þýskalandi líta á sjálfa sig í dag með þeim hætti sem  evangelíski guðfræðingurinn Ernst Lange hefur skilgreint  sem  ,, Umdæmi innan kristninnar í heiminum“.  Við höfum sem lúterskar kirkjur í heild í dag víðan sjóndeildarhring vegna tengslanna við kirkjur í Evrópu og um allan heim, en einnig vegna kristinna karla og kvenna frá öllum löndum  heimsins sem hafa sest að í löndum okkar og að hluta til auðgað líf okkar eigin safnaða, eða koma sínum áherslum á framfæri í nýjum eigin söfnuðum. Að vera kristinn byggir enga múra eftir þjóðerni. Við lítum svo á að við séum systkin í fjölskyldu Guðs barna um allan heim.

-       2017 uppskerum við ávexti hinnar samkirkjulegu hreyfingar!  Hátiðahöld okkar eru ekki lengur undir and-kaþólskum formerkjum því að við höfum,- í heimi sem er í auknum mæli afhelgaður -  skilið að það er fleira sem tengir okkur saman en það sem aðskilur okkur. Við skilgreinum okkur ekki með  aðgreiningu frá reformertum og þeim sem eiga upphaf sitt í endurskírendahreyfingunni, heldur lifum okkar lútersku sjálfsvitund í víðum samkirkjulegum sjóndeildarhring. Kaspar kardináli sagði meira að segja í Wittenberg fyrir mánuði síðan að siðbótarafmælið 2017 væri samkirkjulegur náðartími. (Kairos)

-       Það er samstaða ekki aðeins yfir þjóðernislega og trúfélagslega múra, heldur einnig múra trúarbragðanna. Við höfum yfirunnið hina neikvæðu afstöðu Luthers til gyðinganna. (Antijudaismus). Kirkjuþing Evangelisku kirknanna í Þýskalandi (EKD) tók í nóvember 2015 afstöðu gegn ritum Lúthers um gyðingana. Það sýnir að við höfum mjög mikið lært. Og í dag spyrjum við hvernig við getum átt uppbyggilegt samtal við múslima. Það er að öllum líklindum hið miðlæga siðbreytingarverkefni á okkar dögum.

2. Europa reformata

Þessi víði sjóndeildarhringur var ekki til staðar frá upphafi undirbúningsins fyrir afmælisárið 2017. Svissneska evangeliska kirknasamfélagið (SEK) spurði til dæmis þeirrar spurningar hvort það yrði yfirleitt pláss fyrir siðbreytinguna í efra hluta [2] Þýskalands innan þess atburðar sem miðaði  sig við Wittenberg. Þegar ég heimsótti Kirkjuþingið í Zürich 2012 var að því spurt hvort lútherskir ætluðu aftur að niðurlægja  Calvín og hafa hann  í forrétt en Zwingli í eftirrétt. Luther væri alltaf í aðalrétt!  Þessi spenna var leyst af SEK og EKD á viturlegan hátt. Árið 2013 var haldið alþjóðlegt þing í Zürich í tilefni siðbreytingarafmælisins þar sem bæði kirknasamböndin buðu til þings sínum samstarfskirkjum frá öllum heimshornum.
Fyrir mig var þetta ,,Durchbruch“ [3]. Það varð alveg ljóst að 1517 er táknrænt ár sem við getum notað í sameiningu til að minnast siðbreytingarinnar og um leið til spyrja hvar endurnýjunar og  siðbreytingar (siðbótar) sé þörf í kirkjum okkar og samfélögum. Og, já, það verður ekki framhjá Marteini Lúther gengið sem persónulegu tákni siðbreytingarinnar. En siðbreyting er víðtækt verkefni sem spannar  marga áratugi og margt fólk ber ábyrgð á og mótar.

Einn af siðbreytingarmönnunum var Jan Hus. Fyrstu helgi í júlí 2015 var hans minnst í Prag með mikilli hátíð í gamla miðbænum, með tónlist, fyrirlestrum og alþjóðlegri þátttöku. Borgin Konstanz minntist atburðanna á kirkjuþinginu 1414-1418. Hus, Wycliff og Hieronimus – einnig sú hreyfing rúmlega hundrað árum áður en Luther birti sínar 95 tesur, er hluti siðbreytingarhreyfingarinnar.

Hinn 31.október 2015 hófst síðasta Temaár Lutherdekade[4]  í Strassburg með sjónvarpsguðsþjónustu og móttöku í Evrópuþinginu. Það var mjög mikilvægt tákn.Yfirskrift guðsþjónustunnar var 9. vers 16. kafla  Postulasögunnar. Páll er kallaður til Makedóníu.: Kom yfir til Makedóníu og hjálpa okkur. Í þessari guðsþjónustu las stúlka guðspjallið sem misst hafði báða foreldra sína meðan hún var á flótta. Eina fyrirbæn bað Afríkubúi sem býr á götunni í Strassburg. Í kórnum söng ung kona einsöng sem með hjálp kirkjunnar og sinnar stórkostlegu raddar eignaðist jákvæða sýn á lífið.  Evangelisku kirkjurnar í Frakklandi hafa kröftuglega lagt  áherslu á  að nota siðbreytingarafmælið til víkka út hina of oft þröngu guðfræðilegu eða evrópumiðlægu umræðu.  

Margar evrópskar siðbreytingarkirkjur hafa lagt upp í nýja vegferð. Sænska lútherska kirkjan var í október 2016 gestgjafi á hátíð í tilefni af stofnun Lutherska heimssambandsins sem fór fram þar árið 1947. Nú tilheyra LWB 145 kirkjur með fulla aðild í 98 löndum heimsins og þeim tilheyra rúmlega 74 milljónir kristinna kvenna og karla. Þess vegna hitti Franziskus páfi ekki aðeins sænska erkibiskupinn Antje Jackélen þegar hann kom til Lundar heldur einnig Martin Junge, aðalritara Lutherska heimssambandsins, sem kemur frá Brasilíu, og þá verandi forseta LWB Munib Younan, biskup Evangelisk lúthersku kirkjunnar í Jórdaniu og í Landinu helga. Það var gott tákn um hið alþjóðlega samhengi sem lútherskar kirkjur búa við.

Meðan Lutherska heimssambandið hélt heimsþing sitt í Namibíu, til að sýna að siðbreytingin sem kom frá Wittenberg fann leiðir út um allan heim, þingaði allsherjarþing Heimssambands reformertu kirknanna, sem telur 225 kirkjur með fulla aðild, í Leipzig 29.júní – 7.júlí og kom einnig saman í Wittenberg til að leita þar eftir sínum eigin rótum. Á þessu þingi tóku reformertu kirkjurnar undir  hina  sameiginlegu yfirlýsingu um réttlætingingarkenninguna (réttlæting  af trú) frá árinu 1999.[5]

Samtöl og fyrirlestrar á Englandi sýna að fjölmargir innan Anglikönsku kirkjunnar telja að þar hafi verið ,,systur siðbreyting“ eða siðbreyting af öðrum toga. Hinn 31.október verður mikil hátíðarguðsþjónusta í Westminster Abbey. Á Írlandi hefur litla lutherska kirkjan í Dublin mikla þýðingu vegna þess að hún vekur engum ótta um að ætla að ná völdum, og getur því áreynslulaust boðið   til samkirkjulegs samtals.

Þegar ég hef verið boðin í heimsókn til kirkna í Póllandi og Kalingrad, á Spáni og í Rúmeníu, í Brussel og Amsterdam hef ég upplifað hve mjög þessar sumpart agnarsmáu kirkjur sækja sér sjálfsöryggi frá hinni evangelisku sjálfsmynd.

Við erum í dag sem lutherskar kirkjur hluti hins alþjóðavædda heims en siðbreytingin var og er evrópskur atburður. Í ritinu Europa Reformata[6] er á fallegan máta dregið saman hið mikla ríkidæmi evrópskrar siðbreytingarsögu. Eða vissuð þið að Jeanne d´Albret fursti, innleiddi með tilskipun frá Nérac í Frakklandi 1561, kirkjur sem notaðar eru af mótmælendum og kaþólikkum á sama tíma?[7] Eða að Dr. Egido, dómherra í Sevilla, sem gerði tillögu um að Karl V. yrði biskup í Tortosa biskupsdæmi, var 1550 ákærður fyrir lúthersku, þ.e. fyrir hina þýsku villutrú?[8] Eða að Patrick Hamilton sem stundaði nám í Marburg og flutti kenningar Luthers á Skotlandi var brenndur á báli 1528 eftir sýndarréttarhöld?[9]

Við sendum þess vegna  2.nóvember 2016  sérstakan Siðbótartrukk í ferðalag. Undir yfirskriftinni:   evrópsk stöðvaleið - sögur á ferðalagi voru 67 staðir í Þýskalandi og Evrópu heimsóttir, þar sem saga þeirra tengd siðbreytingunni var sögð í bílnum. Og spurt var hvar breytinga og siðbótar væri þörf í kirkjum þeirra og samfélagi.  Það er gott fyrirkomulag, finnst mér: Við heimsækjum hvert annað í Evrópu og segjum sögu okkar og áform okkar til breytinga. Og sérstaklega unga fólkið í kirkjum okkar stýrir því. Þannig verður til framtíðarskipulag kirkju sem teygir sig yfir múra og mæri.

3. Minnst 500 ára  siðbreytingar víða um heim

Á ferðum mínum til Bandaríkja Norður-Ameríku hef ég upplifað hve sundrung kirkna siðbreytingarinnar er þungur baggi. Það er líkast til stærsti veikleiki siðbreytingarhreyfingarinnar: að stofna nýja kirkju þegar upp kemur ágreiningur við þá gömlu. Hvernig gætu, í það minnsta lútherskar kirkjur, fundið leið að nýju samfélagi og einingu um kvöldmáltíðina? Er ágreiningurinn um samkynhneigð í raun og veru af guðfræðilegum rótum, eða eru ekki-guðfræðilegir kraftar með í leiknum? Og hversu mikið telja baptistar og hvítasunnuhreytingin sig vera hluti af kirkjum siðbreytingarinnar?

Á  Indlandi reyna lútherskar kirkjur að setja menntun á oddinn. Einmitt möguleiki stúlkna til að fá aðgang að menntun er og verður þar sérstök áskorun. Í Guatemala verður á þessu ári reist minnismerki um siðbreytinguna á Berlinartorgi. Þær lúthersku kirkjur sem hraðast vaxa eru í Ethiopiu og Tansaníu!

Þetta eru allt dæmi sem sýna: Afmælisárið er haldið hátíðlegt um allan heim. Fyrrverandi aðalritari Alkirkjuráðsins í Genf, Konrad Raiser, hefur í bókarkafla [10] á mjög áhrifamikinn hátt sett fram staðreyndir um það hvernig vægi færist til í heiminum.

,,Á meðan nálægt 80% allrar kristninnar var í Evrópu og Norður Ameríku árið 1900, hefur þessi hlutdeild meira en helmingast og er komin niður í 32.6%. [11] Þetta setur siðbreytingarafmælið í nýtt heimsljós. Við verðum vör við það á þessu ári hvernig áhrif siðbreytingarinnar ná um allan heim.

Og einnig temu guðfræðinnar eru rökrædd á nýjan hátt í nýju samhengi. Þannig varð spurningin um réttlætingu af trú skyndilega spurning dagsins í Singapúr, þessum stað sem er algjörlega upptekinn af peningum og að ná  árangri. Kona sem er prófessor þar sagði að hún hefði fundi hið fullkomna frelsi í því þegar hún gerði sér grein fyrir því að hún gæti fundið tilgang í lífinu án þess að vera fullkomin. Í Bangkok sagði annar prófessor að hann öfundaði siðbreytingarkirkjurnar af því að geta sífellt endurnýjað sitt tungutak. Í Búddismanum væri því sem næst ómögulegt. Þar væri haldið fast við hið gamla tungutak sem væri ungu fólki framandi og héldi því frá.

Og í lútherska háskólanum í Hongkong var rætt um birtingarmyndir mannsins. Að manneskja sé ekki bara alveg góð eða alveg vond, heldur gæti verið simul justus et peccator  (réttlætt og syndug í senn). Sú hugsun vakti undrun margra.  Á Indlandi og í Bangladesh vilja innfæddir kirkjuráðsmenn vekja athygli á minnihlutahlutskipti sínu með stórum opinberum atburðum. Frelsi sem felst í spurningunum um trú og samvisku er í hæsta máta það sem nú brennur á fólki í mörgum samfélögum.

Og þar að auki: Hvatning siðbreytingarinnar til menntunar sem beint er að hverjum kristnum einstaklingi, konum sem körlum, að hugsa sjálfstætt, að spyrja, að byggja upp sína eigin trú, það eru kröfur í heimi sem stendur frammi fyrir  nýrri bókstafshyggju. Bókstafshyggjan segir: Trúðu eða deyðu. Trú siðbreytingarinnar segir: Hugsaðu sjálfstætt. Samviska þín og trú þín hafa til viðmiðunar skynsemina og Heilaga Ritningu. Ekkert annað.

Á málþingi um áhrif siðbreytingarinnar í Mið- Austurlöndum, í Beirút var eftirtektarvert að sagt var: Við leitum ekki kristinna afkima, heldur er það sem við viljum læra þetta: við viljum að hinir hófsömu kraftar í öllum trúarbrögðum styrkist í (afhelguðu) trúarbragðahlutlausu ríki. Kennig Luthers um ríkin tvö lifnaði að nýju í samtalinu.

Á alþjóðlegu málþingi í Atlanta gaf spænski guðfræðingurinn Alberto García innsýn í bók sína „Wittenberg meets the World“, [12]og sagði frá því  hvað kenning Luthers um náðina eina merkti andspænis erfiðu aðstæðum suðuramerískra innflytjenda í Norður Ameríku.

Í stuttu máli: Siðbreytingin aldrei fyrr í svo alþjóðlegu samhengi !

Meðan Heimssýningin:  Reformation, undir yfirskriftinni ,,Hlið frelsissins“ stendur í 16 vikur fram í september í Wittenberg mun það sjást greinilega! Fyrir mig er þessi sýning sjálft hjartað í siðbreytingarsumrinu 2017. Fólk getur komið og á einum degi upplifað, tjáð sig um og hugsað upp á nýtt hvað siðbreyting merkir fyrir okkur í dag, með tilliti til andlegs lífs og alþjóðavæðingar, eða með tillti til samkirkjulegs starfs og samtals trúarbragðanna um réttlæti, frið, samkirkjumál eða sköpunina. Þarna eru einnig temavikur, þar sem fólki er boðið á sérstökum dögum til sérstakra tema: Evropa eða friður, Samkirkjulegt starf eða sköpunarverkið.  Alþjóðleg er sýningin annarsvegar af því að fólk kemur saman frá öllum heimshornum og kirkjur frá öllum heiminum eru til staðar og hinsvegar af því að siðbreyting tekur mið af sjóndeildarhring alls heimsins og hugsar fram á veg. 

Því vona ég að við getum sagt um síðir: Hér má uppgötva að nýju litlar plöntur hins nýja upphafs! Þá hefur sýnt sig að við áttum að starfa í samræmi við siðbreytinguna. Þar var fyrstu tengingum komið á sem gáfu fyrirheit um breytingum. Hinn fyrsti nóvember verður þessvegna engin endastöð, heldur tákn um nýtt upphaf. Þannig viljum við hafa siðbreytandi áhrif á 21. öld!

4. Guðfræðilegur grundvöllur.

Hin evangelisku, hvort sem þau eru lútersk, reformert eða fríkirkjuleg, standa alltaf frammi fyrir þeirri spurningu, hver þeirra evangeliski prófíll sé. Hvernig getum við á ábyrgan hátt staðið reikningsskil á trú okkar, og von okkar? Og þá vaknar spurningin um samstarf kirkjudeildanna. Ætlum við að halda upp á klofninginn, eða sögu um viðbótar frelsi. Er aðskilnaður 16. aldar í raun og veru relevant. Hvað er þá evangeliskur prófíll?

Reikningsskil andspænis voninni var miðlæg áhersla Marteins Luther. Hann eignaðist stórkostlegt frelsi  innra með sér þegar honum varð ljóst að hvorki páfinn né keisarinn, hvorki syndir né lögmál, gæti skilið hann frá Guði.  Guð er hér. Guð hefur þegar rétt út hönd sína. Þennan guðsskilning gaf Biblían honum. Þess vegna er það að sola scriptura, ritningin ein, hefur svo miðlæga merkingu hjá öllum mótmælendum. Áhersla Lúthers er að taka ekki við trú sem stýrt er af  trúarkenningum og siðvenjum   heldur  að fólkið verði sjálft myndugt í trú sinni.

Sola fide - Trúin ein, aðeins fyrir trú.: Líf mitt finnur enga merkingu ef ég reyni að standast kröfur mælistiku þessa heims. Heldur að ég þigg það að gjöf, og merkingu þess hef ég meðtekið. Orðað á tungu hagfræðinnar:  Lífsreikningur okkar er í svörtum tölum, af því að Guð hefur lagt inn á reikninginn. Og ekkert sem við eigum eða gerum getur sett okkur í rauðar tölur, - skulda megin.

Kristur einn.  Ákvörðun lífs míns er hjá honum. Kristur er mælistikan. Enginn Führer, ekkert ímyndað þúsund ára ríki, engin hugmyndafræði getur komið í staðinn fyrir hann. Þegar ég horfi á krossinn finn ég staðarákvörðun eigin lífs.
Stærsta áskorunin sem við stöndum frammi fyrir er þessi: Hvernig yfirfærum við þessa guðfræðilegu grundvallarsannfæringu inn í hið sívaxandi afhelgaða umhverfi Evrópu?  Þar getur málsnilldargáfa Marteins Luther hjálpað og gefið innblástur; hann sem ekki aðeins þýddi texta heldur færði þá milli málheima svo að venjulegur maður á götunni, konan í eldhúsinu og sérhvert barn skildi hvað hann var að segja.

5. Pólitískar áskoranir.

Við lifum á tímum þar sem boðuð er útilokun og einangrun í stað heimsopnunar, innmúrun í stað múraopnunar. Það nær frá Trumps „America first“, yfir synjun Victors Urban í Ungverjalandi að taka á móti flóttamönnum allt til þjóðernishyggjuáherslna  Marianne le Pen. Nú þurfum við að yfirvinna  lúterska yfirvaldshugsun og veita ríki og samfélagi heiðarlega gagnrýni. Í Þýskalandi er oft sagt að kirkjan eigi ekki að blanda sér í pólitísk málefni, því að með því sé hún á þeirri leið að afhelga sjálfa sig. Þetta tel ég vera ranga skilgreiningu. Okkur lúthersku fólki þykir vænt um guðsþjónustur okkar og lítúrgíu, við syngjum gjarna og berum virðingu fyrir  helgisiðunum. En í öllu stendur Biblían í miðju.

Tvö dæmi. Í Mattheusarguðspjalli segir Jesús í kaflanum um hinn síðsta dóm yfir heiminum (Matt.25.35,36) ,, Ég var framandi ( gestur)  og þið hýstuð mig...
Í hinum framandi gesti, í neyð, á flótta undan stríði og örbirgð í Afríku sem kemur til okkar, mætum við Jesú Kristi!. Flóttamenn eru sendiherrar hörmunganna í heiminum öllum og standa við dyrnar hjá okkur. Þá getum við ekki, eins og mörg okkar þó gera, fundið afsökun í því að náungi okkar sé eingöngu sá sem stendur okkur næst. Nei, miskunnsami samverjinn, er einmitt alls ekki einn af okkar þjóðerni, ekki trúbróðir, og er ekki á nokkurn hátt okkur næstur í þeirri merkingu. En einmitt hann velur Jesús sem besta dæmið  fyrir náungakærleika. Við erum sem lútherskar kirkjur í Evrópu krafin um það af Biblíunni  sjálfri að axla ábyrgð gagnvart þeim sem til okkar leita og eru á flótta. Það merkir líka samstöðu með Ítalíu og Grikklandi sem bera þyngstu byrðarnar, af því að flestir koma fyrst í þeirra land. Schengen samkomulagið er alltof einföld afsökun. Og þó að Ísland, sem ég sé því miður að ekki tilheyrir Evrópusambandinu, þá leysir það ekki landið eða kirkjuna frá þeirri skyldu að leggja fram aðstoð sína.

Í öðru lagi. Í Fjallræðunni segir svo: Sælir eru friðflytjendur. (Matt. 5.9) Frammi fyrir gífurlegu hernaðarbrölti samtímans getum við ekki horft framhjá því í köldu hlutleysi.

Það er þá einmitt   ,,hið eiginlega“, nefnilega ritningarorð, sem vísar okkur á góðri lúthersku beint til okkar ábyrgðar í heiminum.  Ef kirkja siðbreytingarinnar vill vaxa og þroskast þá verður hún líka að þora að spyrja sig hvort stuðningur við stríð, eins og Ágsborgarjátningin leggur til, og höfnun friðarsamtaka, á tímum gjöreyðingarvopna og hernaðaruppbyggingar sé verjandi. Hér gildir að þora að glíma við andstæð sjónarmið.

Mér fellur það auðvitað vel að enginn her skuli vera á Íslandi. En varðandi spurningar um réttlæti, frið og varðveislu sköpunarinnar getið þið blandað ykkur í samtalið, sérstaklega í samtökum lútherskra kirkna um allan heim.

6. Umburðarlyndi

Það er enginn spurning að siðbótar /siðbreytingarmennirnir voru ekki unburðarlyndir, og það voru ekki heldur þau kirkjulegu yfirvöld sem þeir glímdu við. Á eftir guðfræðilegum deilum fylgdu ofbeldisaðgerðir þar sem spurningin um það hver valdið hefði skiptu miklu. Sagnfræðingurinn Heinz Schilling vill samt meina í Ævisögu Luthers frá 2012 að siðbótarfrömuðurinn hafi: ,,hvorki á hinum fyrstu átakaárum siðbreytingarinnar né síðar að barist yrði fyrir fagnaðarerindinu með ofbeldi og drápum“.[13] Og hann dregur skýrt fram að þó að  Luther væri umburðarlyndi í skilningi nútímans framandi, hafi hann alltaf barist fyrir því   ... að trúin væri innri og andlegur veruleiki og óháður íhlutun jarðneskra valdhafa“.[14]

Það er sem sagt ríkur guðfræðilegur og refomatoriskur grundvöllur hins trúarlega umburðarlyndis. Það var einmitt trúfrelsi og samviskufrelsi sem leiddi Luther til þess að standa fast á sannfæringu sinni sem lagði grunninn að því að tryggja einnig öðrum sama frelsi. Ef sérhver manneskja er sköpun Guðs, sköpuð í Guðs mynd, þá ber að virða sérhverja manneskju í sannfæringu sinni svo lengi sem hún ekki stígur yfir mærin sem eiga að tryggja  virðingu fyrir skoðun annarra.  Ef það er meiningin að deila ekki ,, með valdi og dauða“ verður að leita leiða til samtals án valdbeitingar. Að mati siðbreytingarmannsins Philip Melanchtons var friðaruppeldi hluti af skilningi siðbreytingarinnar á menntun.

Í dag verður þetta að vísa veginn!. Á tímum íslamfóbíunnar verðum við að standa vörð um trúfrelsið sem við á sínum tíma urðum að berjast svo hart fyrir. Hvað merkir þar hugtakið umburðarlyndi? Það merkir ekki afskiptaleysi samkvæmt mottóinu: Sérhver maður á að verða sáluhólpinn að sínum hætti!

-       Umburðarlyndi merkir áhuga fyrir öðrum, fyrir andstæðingum, fyrir annarri trú eða engri trú, fyrir annarri pólitískri eða siðferðilegri skoðun. Til þess þarf stefnumót og tíma fyri samtal, og vilja til að hlusta.

-       Það snýst um að halda ágreiningi til hliðar vegna hins friðsamlega samlífs. Til þess er nauðsynlegt að bera virðingu fyrir afstöðu hinna, og líka þegar mér reynist það þungbært.

-       En umburðarlyndi er ekki takmarkaleysi. Ekta umburðarlyndi mun finna mæri óþolinmæðinnar og leggja allt kapp á að halda réttar reglur.

-       Virðingu  tilheyrir að taka tillit til og virða sjálfstæði annarra. Þegar það er óvirt með kynþáttafordómum, kynferði, niðurlægingu, ofbeldi, eða hótunum, hafa mörk umburðarlyndisins verið vanvirt.

Eða eins og kirkjuréttafræðingurinn Michael Heinig í Göttingen setti það fram:

,, Umburðarlyndi í evangelisku samhengi merkir ekki að horfa framhjá mismuninum  milli trúfélaga, trúarbragða  og lífsskoðana eða hafna þeim.  En umburðarlyndið hefur mótandi áhrif á það hvernig við mætum mismuninum... „

Það merkir að umburðarlyndi er ekki stöðnun, heldur kraftmikill gjörningur á báða vegu. Það snýst ekki um kjarkleysi eða ótta við andstæðar skoðanir, heldur um stríðandi umburðarlyndi, sem hvetur til að standa fast á sínu, en er fært um samtal, og já, er opin fyrir þvi að læra nýtt og víkka sjóndeildarhringinn. Í fyrra bréfi Páls til safnaðarins í Þessaloniku segir: Prófið allt,  haldið því sem gott er!  (1.Þess.5.21)

7. Siðbreytingin er orðin alþjóðleg.

Sú skilgreining  aðalritara Lutherska heimssambandsins, Martin Junge wirðist mér vera frábær lýsing þróunarinnar undanfarna áratugi.

Hugsun siðbreytingarinnar gerir fólk myndugt til sjálfsábyrgðar. Já, jafnvel svo myndugt að það kýs að lifa án trúarbragða.

Við verðum á þessu ári að mæta kröfum og áskorunum þjóðernishyggju og bókstafshyggju.  Samtal trúarbragðanna er þar lykilatriði ef við viljum leggja eitthvað af  mörkum til friðar.  Við verðum að bregðast við spurningunni um það hvernig við mætum kristnum trúarhreyfingar sem ekki vilja vera hluti hinna hefðbundnu trúfélaga.

Aftur og aftur er því lýst yfir að kirkjan megi ekki vera pólitísk. En hvaða merkingu hefur það þegar bæði Biblían og trúararfur siðbótarinnar senda okkur inn í heiminn miðjan? Siðbreytingarmennirnir lögðu áherslu á að: Lifandi kristindómur felst ekki í því að draga sig í hlé inn í klaustur og einlífi, heldur að vera í miðjum andstæðum heimsins og í ábyrgðinni frammi fyrir Guði.  Konrad Reiser skrifar:[15] ,,Samkirkjuleg umræða hefur á umliðnum meir en þrjátíu árum með virkri þátttöku kirkna siðbreytingarinnar dregið fram í dagsljósið  að ósamræmið í reynslu hin eina heims, er birtingarmynd alþjóðlegrar menningar  eigna-einstaklingshyggju, takmarkalausrar samkeppni, eyðileggingar hins nátturulega grundvallar lífsins að yfirlögðu ráði, og árekstra vegna andstæðra skoðana þar sem beitt er ofbeldi.

Ef siðbreytingin á heimkynni sitt í  þessum heimi verður hún að leggja spurningarsem varða þessi atriði á borðið. Þetta snýst ekki um einhverskonar Lútherpartý  heldur um alvöruna í kröfum og áskorunum okkar tíma.

Að lokum

Leyfið mér að draga saman. Siðbreytingin færði kirkjuna til baka á grundvöll sinn, og gaf fólki frelsi til að hugsa sjálfstætt, líka í trúarefnum, og hún setti Krist og Biblíuna aftur í miðju. Og kirkjur siðbreytingarinnar geta lært og tileinkað sér nýtt. Við fögnum 2017 ekki gegn kaþólikkum heldur undir samkirkjulegu sjónarhorni. Andstaða Luthers gegn gyðingum er yfirunnin. Siðbreyting er ekki atburður einnnar þjóðar heldur atburður sem við deilum með trúsystkinum frá öllum þjóðum. Við erum hluti samfélagsins því að Lúther sá að trúin er varðveitt í heiminum. Þess vegna þurfm við að læra umburðarlyndi sem viðurkennir frelsi trúar og samvisku, en þekkir mæri og mörk umburðarlyndisins sem liggja í frelsi annarra.

Og er það ekki sannarlega ástæða til að halda hátíð ! Ég þakka áheyrnina.

[1] Rússland, Prússland, Austurríki og Svíþjóð börðust gegn herjum Napoleons Bonaparte og höfðu sigur.

[2] Hér er vísað til þess þegar talað er um efra, mið, og neðra Þýskaland. Efra, eða Oberdeutschland miðast við línu sunnan við Main og nær inn í Elsass, þýskumælandi Sviss og hluta Austurríkis

[3] Durchbruch er orð sem í raun merkir hið sama og þegar síðasta haftið rofnar í jarðgöngum.

[4] Orðið Lutherdekade vísar til tíu ára áætlunar kirkjunnar í Þýskalandi EKD til að minnast siðbreytingarinnar 2008-2018.

[5] The Joint Declaration on the Doctrine of Justification 1999.

[6] Europa reformata. Reformationsstädte Europas und ihre Reformatoren, Leipzig 2016.

[7] Vgl. sama rit bls. 59f.

[8] Vgl. sama rit bls 369f.

[9] Vgl. sama rit bls. 115f.

[10] Konrad Raiser, 500 Jahre Reformation weltweit, Bielefeld 2016.

[11] Sama rit bls   154.

[12] Alberto L. García & John A. Nunes, Wittenberg meets the World. Reimagining the Reformation at the Margins, Grand Rapids 2017.

[13] Schilling bls. 209.

[14] Sama rit. bls 627.

[15] Raiser, aaO., S. 221.