Náð sé með yður og friður frá Guði föður og Drottni vorum Jesú Kristi. Amen.
Ó, hvað þú, Guð, ert góður,
þín gæska' og miskunn aldrei dvín.
Frá lífi minnar móður
var mér æ nálæg aðstoð þín.
Mig ávallt annast hefur
og allt mitt blessað ráð
og mér allt gott æ gefur,
ó, Guð, þín föðurnáð.
Það mér úr minni' ei líði
svo mikli' eg nafnið þitt
og þér af hjarta hlýði,
þú hjartans athvarf mitt. ( Páll Jónsson. Sb 460)
Kæri söfnuður. Til hamingju með kvenréttindadaginn. Við höfum einkum tvö stef úr Biblíunni til umhugsunar á þessum 19.júní . Kvenréttindadagurinn er ekki beinlínis einn af hátíðisdögum kirkjunnar, en það er 17.júní ekki heldur, en þó þykir enn – sem betur fer tilhlýðilegt að helga hann með guðsþjónustu vegna þess að hann varðar alla í þessu landi og þar með líka kirkjufólkið. Hið sama gildir um 19.júní.
Þessi tvö stef sem við hugleiðum eru guðspjallið sem við höfum heyrt og fjallar um samtal Jesú við konuna við brunninn - sem varðar sannarlega kvenréttindi - og líking Jesú um skartklæði Salomós konungs og liljur vallarins sem varðar bæði þjóðbúninga og helgiklæði kirkjunnar. Um það vitnar fallega stólan frá kristnu fólki í Norður Írak sem nú hefur verið tekin formlega í notkun og helguð með bæn og ritningarorðum sem helgur skrúði í eigu Knarrarneskirkju.
En fyrst megum við þakka fyrir að í dag er boðað til messu þar sem allir sem það geta og vilja mæta í þjóðbúningum. Um leið megum við fagna hinum stóra degi 19.júní sem því miður er enn jafn nauðsynlegur og hann var í upphafi. Þó að stjórnarskrárbreytingin um kosningarétt og kjörgengi kvenna, reyndar aðeins þeirra sem voru fertugar eða eldri, hafi verið staðfest með undirritun konungsins árið 1915 er alveg ljóst að enn er margs að gæta og berjast fyrir.
Að minnast dagsins með þjóðbúningum rétt eins og 17.júní er ekki bara falleg hefð, heldur ræktarsemi við þetta land og þessa þjóð sem landið byggir. Þjóðbúningar hljóta alltaf að vera tákn um ákveðinn veruleika og ákveðið bakland.
Þess vegna er ástæða til þess í ljósi aðstæðna og umræðunnar bæði hér heima hjá okkur í þessu landi og einnig með öðrum þjóðum, að nefna þær tilraunir sem við væntanlega þekkjum, til að samsama allt sem með einhverjum hætti minnir á þjóð, í orði eða á borði, við einhverskonar neikvæða þjóðrækni þeirra sem vilja einangrast inn á við og gera alla sem koma utanfrá að óvinum. Hér þarf augljóslega að ganga varlega um og fara ekki framúr sér aðgæslulaust til að bregðast við þrýstingi sem hefur ekki endilega gæfulegan grundvöll. Nú er til dæmis búið að breyta nafni Þjóðræknisfélags Íslendinga sem þó hafði fyrst og fremst það verkefni að styðja samskipti við fólk af íslenskum uppruna í Vesturheimi. Þess verður einnig vart í vaxandi mæli að heitið þjóðhátíðardagur sé lagt til hliðar þegar fjallað er um 17.júní. Vandamálið sem á að forðast er hinsvegar miklu víðtækara en hugtakið þjóð eða þjóðrækni og tengist því ekkert endilega.
Ein mynd þess er er þegar fjölskyldur amast við tengdabörnum sem eru annað hvort úr óæskilegum fjölskyldum að þeirra mati eða einhverju öðru, jafnvel úr öðrum sveitarfélögum, eins og dæmi sanna og alls ekki endilega úr framandi löndum, menningarheimum eða trúfélögum.
Í þessu samhengi eru einmitt þjóðbúningar tæki (ef það má orða það svo) til þess að rjúfa slíka múra og andmæla þess háttar viðhorfum. Þjóðrækni er dyggð en ekki löstur. Af því að hún er leið til að varðveita þau gildi sem halda fólki saman í einni heild. Kristin trú er einmitt meðal þeirra gilda af því að hún getur skapað opið, jákvætt og gestrisið samfélag sem þekkir skyldur sínar jafnt inná við sem útávið. En ef þjóðrækni er notuð sem vettvangur eða grundvöllur til dæmis til að ala á óvild í garð útlendinga og yfirleitt þeirra sem eru af erlandum uppruna þá er það misnotkun á hugtakinu. Til þess að við getum gefið af okkur til gesta og gangandi og tekið á móti þeim með gestrisni og af virðingu þurfum við að vita hver við erum og hver þau gildi eru sem við viljum miðla öðrum og höfum tekið í arf. Eitt af því og kannski það mikilvægasta er tungumálið og sú menning sem því tengist og grundvallast á.
Þessi gildi öll eru líka styrkur í baráttunni gegn þeim sem vilja ráða yfir öðrum, einstaklingum eða þjóðum eða löndum með valdi sem þeir hafa tekið sér en eiga ekki. Öflugasta tækið sem þeir nota til þess er að brjóta og eyðileggja menningarverðmæti: Að brjóta á bak aftur sjálfsvitundina og sjálfsvirðinguna og siðferðisstyrkinn.
Af hverju skyldu annars ISIS liðar hafa brotið niður kirkjur og jafnvel moskur þegar þeir náðu um stund yfirráðum í Norður Irak eins og í Mosul sem eitt sinn hét Ninive og Biblían segir frá og við höfum hér í dag verið minnt á með því að fá í hendur þessa fögru stólu, táknið um ok Krists sem hann leggur okkur á herðar sem fylgjum honum; Ok hans sem sannarlega getur verið þungt eigin kröftum en er alltaf indælt og létt þegar hann ber það með okkur.
„Drottinn þeir hafa brotið niður ölturu þín, og drepið spámenn þína,“ sagði Elía spámaður við Guð, þegar hann flúði út í eyðimörkina til að deyja, en upplifði á fjallinu eina fegurstu birtingarmynd Guðs.
Það er ástæða til að staldra við á þessum tímum óöryggis og upplausnar og dvelja við hin góðu gömlu, traustu gildi.
„Ísland, Ísland! Eg vil syngja
um þín gömlu, traustu fjöll,
þína hýru heiðardali,
hamraskjól og vatnaföll;
þína fögru fjarðarboga,
frjálsa blæ og álftasöng,
vorljós þitt og vetrarloga,
vallarilm og birkigöng.“
Svona orti Unnur Benediktsdóttir Bjarklind, Hulda skáldkona, sem átti svo fallegan möttul, grænan eins og gróður jarðar.
„Hyggið að liljum vallarins“, segir Jesús „ hversu þær vaxa. Hvorki vinna þær né spinna. En ég segi yður: Jafnvel Salómon í allri sinni dýrð var ekki svo búinn sem ein þeirra. Fyrst Guð skrýðir svo gras vallarins sem í dag stendur en á morgun verður í ofn kastað, skyldi hann þá ekki miklu fremur klæða yður, þér trúlítil!“
Liljur vallarins eða „krina tou agrou“, eins og skrifað er á frummáli NT er reyndar miklu meira en bara liljur, heldur allt hið fagra blómaskrúð jarðar í litum og formum eins og sjá má á fegurstu íslenskum þjóðbúningum.
En sá Guð sem fegurð jarðar skóp, mælti einnig fyrir um skartklæði þeirra sem þjónuðu honum í helgiþjónustu trúarinnar hjá hinum fornu Hebreum.
Í annarri Mósebók eru nákvæm fyrirmæli um efnisval og útsaum á þeim klæðum. Og það var einmitt í samræmi við þau fyrirmæli sem Salómon var klæddur og Jesús vísar til og ber saman við liljur vallarins, og sömu fyrirmæli eru einnig hinn forni grundvöllur skrúða helgiþjónustunnar, bæði þjónustunnar sjálfrar og kirkjuna þar sem þjónustan fer fram.
Varla leikur vafi á að hinar biblíulegu frásagnir bæði varðandi blómstur jarðar og búninga mannanna hafa skilað sér inn í gerð skartklæða kynslóðanna og einnig islenskra þjóðbúninga sem íslenskar konur hafa gert og gera enn.
Kirkjuganga í þjóðbúningum sem á samsvörun við kvenréttindabaráttu tengist guðspjalli dagsins og áherslum í vitnisburði Jesú Krists og postula hans tengist hvoru tveggja í ríkum mæli.
Guðspjallið er tekið úr langri frásögn Jóhannesar guðspjallamanns um það þegar Jesús hitti samversku konuna við Jakobsbrunninn hjá Síkar í Samaríu.
Jesús situr við brunninn. Samversk kona kemur að sækja vatn. Jesús biður hana að gefa sér vatn. Hún segir: „Hverju sætir að þú sem ert gyðingur, biður mig, samverska konu að gefa þér að drekka.“ Og innan sviga í guðspjallinu er það skýrt út fyrir þeim sem lesa að gyðingar hafi litið niður á samverjana og að þeir hafi forðast allt samneyti við þá. Og það veit konan. Þess vegna er þessi bón Jesú í því samhengi í hæsta máta óvenjuleg.
Jesús svaraði henni: „Ef þú þekktir gjöf Guðs og vissir hver sá er sem segir við þig: Gef mér að drekka, þá mundir þú biðja hann og hann gæfi þér lifandi vatn.“
Konan segir við hann: „Herra, þú hefur enga skjólu að ausa með og brunnurinn er djúpur. Hvaðan hefur þú þetta lifandi vatn? Ertu meiri en Jakob forfaðir okkar sem gaf okkur brunninn og drakk sjálfur úr honum og synir hans og fénaður?“
Jesús svaraði: „Hvern sem drekkur af þessu vatni mun aftur þyrsta en hvern sem drekkur af vatninu er ég gef honum mun aldrei þyrsta að eilífu. Því vatnið, sem ég gef honum, verður í honum að lind sem streymir fram til eilífs lífs.“ Þá segir konan við hann: „Drottinn, gef mér þetta vatn svo að mig þyrsti ekki og ég þurfi ekki að fara hingað að ausa.“
Hvað merkir þetta? Í fyrsta lagi merkir þetta samtal að í andstöðu við ríkjandi hefðir í afstöðu sinni til kvenna, setur Jesús konuna við brunninn jafnfætis körlum sem viðræðufélaga. Allt í boðun hans og framkomu undirstrikar það og postularnir gerðu það líka í sinni boðun eins og rakið verður hér á eftir.
En hið fyrsta er þetta:
Jesús er sonur Guðs og sonur Maríu. Í senn bundin sínu fólki og hefðum þeirra og kenningu - og óbundin öllu nema því að vera sonur Guðs.
Guð hefur skapað hið fullkomna jafnrétti, karla og kvenna, þjóða og kynstofna. Samverjar jafnt og gyðingar eru börn Guðs. Brunnurinn sem kenndur er við Jakob er eldri en skipting fólksins í samverja og gyðinga. Reyndar líka miklu eldri en skipting fólksins í gyðinga, múslima og kristna sem í heild eru afkomendur Abrahams í trúarlegu tilliti.
Jesús undirstrikar að hin sögulega aðgreining gildir ekki hjá honum því að hann er Guð sem talar hinn guðlega boðskap. Hið lifandi vatn sem hann gefur er eining, sátt og friður og þekking á Guðs vilja og Guðs nærveru og er gefin hverjum þeim sem trúir. Um það vitnar meða annars vatn skírnarinnar.
Konan sem trúsystkin Jesú að gyðingdómi til og var útskúfað af þeim - er í augum og kenningu Jesú jöfn þeim. Að sjálfsögðu.Því að síðar í samtalinu segir Jesús við konuna :
„En sú stund kemur, já, hún er nú komin, er hinir sönnu tilbiðjendur munu tilbiðja föðurinn í anda og sannleika. Faðirinn leitar slíkra tilbiðjenda. Guð er andi og þeir sem tilbiðja hann eiga að tilbiðja í anda og sannleika.“
Konan segir við hann: „Ég veit að Messías kemur – það er Kristur. Þegar hann kemur mun hann kunngjöra okkur allt.“ Jesús segir við hana: „Ég er hann, ég sem við þig tala.“
Í því augnabliki var hið ókomna og fullkomna þegar komið. „Ég veit að hann kemur“ segir konan. „Hann er kominn“ segir Jesús.
Góð systkin. Kristið fólk á jörðu hefur í tvöþúsund ár átt í erfiðleikum með að tileinka sér boðskap Jesú Krist gagnvart hinum útskúfuðu og gagnvart konum. Lærisveinarnir voru engin undantekning enda bundnir í báða skó af viðhorfum þess tíma. En Jesús breytti þeim viðhorfum og braut upp hefðina.
Hvernig í ósköpunum getur stað á því að kynslóð eftir kynslóð þeirra sem taka trú á Jesú Krist, heita því að fylgja honum og kjósa hann sem leiðtoga, standa sig ekki betur en dæmin sanna í þessu efni.? Samt er þetta lykiláhersla í boðun postulanna og Nýja testamentisins í heild.
Það er orðað svona í Galatabréfinu.(3.26) „Með því að trúa á Krist Jesú eruð þið öll Guðs börn. Þið öll, sem eruð skírð til samfélags við Krist, hafið íklæðst Kristi. Hér er hvorki Gyðingur né annarrar þjóðar maður, þræll né frjálsmaður, karl né kona.
Þið eruð öll eitt í Kristi Jesú.“
Það er óvenjulegt umhugsunarefni að orða tengslin á milli Jesú Krists og þeirra sem trúa á hann þannig að íklæðast honum. Jesús er því í trúarlegu tilliti eins og skjól, vernd, skart og persónueinkenni, eins og fatnaður sem við klæðumst.
Með augum trúarinnar eru fegurstu skartklæði okkar allra og allra systkina okkar hvarvetna í heiminum að hafa íklæðst Kristi og fylgja honum þannig að við getum reynst hvert öðru eins og hann hefur hvatt okkur til að gera og vera hverjum sem þarf þjónn og þerna Krists. Að vera íklæddur Kristi er að fólkið sjái í þjónustu okkar, þjónustu Krists.
Fegurra skart getur enginn borið.
Dýrð sé Guði, föður og syni og heilögum Anda, svo sem var í upphafi er enn og verða mun um aldir alda, Amen.